जेव्हा उदासी जात नाही

तुम्हाला कदाचित सांगितलं गेलं असेल की झटकून टाक, जे आहे त्याबद्दल आभारी राहा, इतरांची तर याहून वाईट अवस्था आहे. तुम्ही स्वतःही स्वतःला हेच बोलला असाल. खरं हे आहे की तुम्ही बहुतेक खूप मेहनत करत आला आहात, अगदी रोजच्या साध्या गोष्टी करायलाही, आणि एवढ्या मेहनतीच्या बदल्यात फार थोडं हाती लागलं आहे. तो थकवा खरा आहे. नंतर येणारा दोष मात्र मुद्द्याला धरून नाही.

नैराश्यानं मेंदू आणि शरीर ज्या पद्धतीनं काम करतात ते बदलून जातं. मूड, ऊर्जा, झोप, आणि तुम्ही स्वतःबद्दल कसा विचार करता, हे सगळं एकत्र बदलतं, आणि कोणीतरी सांगितलं म्हणून ते आपोआप उजळत नाही. नैराश्य हा मेंदू आणि शरीराचा आजार आहे, इच्छाशक्तीची कमतरता नाही.

आणि हे तुम्हाला वाटतं त्यापेक्षा कितीतरी जास्त घरांमध्ये असतं, फक्त कुणी मोकळेपणाने बोलत नाही.

उदासी प्रत्येकाच्या आयुष्यात येते-जाते. नैराश्य वेगळं असतं. खालावलेला मूड दिवसाचा बहुतेक वेळ, आठवडे टिकून राहतो, आणि जे आधी उभारी द्यायचं ते सगळं निस्तेज करतो, जेवण, मित्र, संगीत, काम, जिवाभावाची माणसं. जेव्हा आयुष्यातला आनंदच निघून जातो, तेव्हा काही करावंसं वाटणं कठीण जातं, आणि हा त्या आजाराचा भाग आहे, निवड नाही.

मग एक छुपा सापळा तयार होतो. उदास वाटतं म्हणून तुम्ही कमी करता आणि माणसांपासून दूर जाता. कमी करणं विश्रांतीसारखं वाटतं. पण त्यानं नकळत त्याच गोष्टी निघून जातात ज्या आधी मूड उंचावायच्या, त्यामुळे ती उदासी अजून खोल जाते आणि काहीही करणं अजून कठीण होतं. कमी करणं विश्रांतीसारखं वाटतं, पण ते हळूहळू उदासीला खतपाणी घालतं.

लोकांना वाटतं नैराश्य म्हणजे रडणं दिसेल. तितक्याच वेळा ते मंदावलेल्या शरीरासारखं दिसतं. झोप उथळ किंवा तुटक होते, आणि पहाटेचे तास हा दिवसातला सगळ्यात कठीण भाग ठरू शकतो. भूक उडून जाते, किंवा खाणं हाच एकमेव आधार उरतो. एक जड थकवा सगळ्यावर बसून राहतो, आणि झोपेनंही तो जात नाही. विचार धूसर वाटतो, आणि लहान निर्णयही विचित्र कठीण होतात.

हे शारीरिक बदल वेगळ्या अडचणी नाहीत, आणि तुम्ही आळशी आहात असंही नाही. मंदावलेलं शरीर म्हणजे आजार शरीरात समोर येतोय, प्रयत्नांची कमतरता नाही. ताप जसा ओळखता, तशीच यांना लक्षणं म्हणून ओळखलं, की त्यातली काही लाज कमी होते.

नैराश्यातली सगळ्यात उपयोगी कल्पना म्हणजे एक शांत उलटापालट. आपण कृती करायच्या आधी हुरूप येण्याची वाट बघतो. नैराश्यात ती वाट कधीच संपत नाही, कारण आजारानं तो हुरूपच बंद करून टाकलाय. म्हणून तुम्ही ते उलटं करता: आधी लहान गोष्ट करता, आणि मग थोडीशी भावना मागून येते. हे एका कामी येणाऱ्या उपचाराचं हृदय आहे, आणि त्याची सुरुवात अगदी हास्यास्पद वाटेल इतक्या लहानातून होते.

युक्ती ही की, तुम्हाला जमेल अशी बऱ्यापैकी खात्री असेल इतकी लहान गोष्ट निवडा: पाच मिनिटांचं चालणं, एक आंघोळ, मित्राला एक मेसेज. आणि मग तुम्हाला तयार वाटो वा न वाटो, ती करा. तुम्ही करावंसं वाटायची वाट बघत नाही. तुम्ही लहान गोष्ट करता, आणि मग थोडीशी भावना मागून येते. मग जे उपयोगी पडलं ते टिकवा आणि अजून एक भर घाला.

दुसरा अर्धा भाग म्हणजे माणसं. जोडलं राहणं, एकटं पडणं नव्हे, हे सावरण्यासाठीच्या सगळ्यात मोठ्या जमेच्या बाजूंपैकी एक आहे. नैराश्य कानात कुजबुजतं की तुम्ही ओझं आहात आणि तुम्ही दूर व्हायला हवं, आणि ती कुजबुज म्हणजे आजार, सत्य नव्हे. एका विश्वासाच्या माणसाला आत घेणं, एखादा मित्र, घरातलं कोणी, डॉक्टर, यानं शक्यता बदलतात.

एखादा उदास टप्पा प्रत्येकाच्याच आयुष्याचा भाग असतो. पण जेव्हा उदासी मनात बसते आणि सगळा कारभार चालवू लागते, तेव्हा मदत घेणं योग्य ठरतं. हे असं दिसू शकतं की आठवडेच्या आठवडे काहीच उजळत नाही. रोजची कामं अशक्य वाटतात, झोप आणि भूक बदलल्या आहेत, किंवा आधी ज्याची काळजी होती त्या सगळ्यातली आवडच निघून गेली आहे. हे असंही दिसू शकतं की तुम्ही ओझं आहात, किंवा जगणं नकोसं वाटायचे विचार येतात.

मदत खरी असते आणि ती कामी येते. बोलण्याच्या थेरपी, तुमच्या आयुष्याला जुळणारा आधार, आणि काही लोकांसाठी औषध, ही बऱ्याचदा एकत्र वापरली की उत्तम काम करतात, आणि जेवढ्या लवकर हात पुढे कराल तेवढी संधी जास्त. मदतीस पात्र ठरायला आधी कुठल्यातरी कल्पनेतल्या तळाला जायलाच हवं असं नाही. जर तुम्हाला कधीही जीवन संपवायचे विचार आले, तर कृपया तो एकट्यानं रेटून नेण्याचं नव्हे, तर आत्ता हात पुढे करण्याचं कारण माना.

सावरणं खरं आणि सहसा साधं असतं. जे मदत घेतात त्यातले बहुतेक बरे होतात, आणि अनेक जण पूर्ण बरेही होतात. काहींसाठी उदासी पुढे परत येते, आणि तीही या आजाराचा भाग आहे, तुम्ही अपयशी झाल्याचा पुरावा नाही. उदासी परत येणं म्हणजे थोडं मागे पडणं, ज्यावर उपचार होतात, वाटचालीचा शेवट नाही. अनेक भारतीय कुटुंबांत हे शांतपणे वागवलं जातं आणि कमजोरी म्हटलं जातं, आणि ती शांतता सगळ्यात जड पडते ती हे जगणाऱ्या माणसावर. ती शांतता म्हणजे जुनी लाज बोलतेय, तुमच्याबद्दलचं सत्य नव्हे.