उदासीतून जाणाऱ्या जोडीदारावर प्रेम करताना

हे नकळत आत शिरलं. जी व्यक्ती तुमच्या विनोदांवर हसायची, ती आता भिंतीकडे बघत बसते. जी तुमच्या सुट्टीचे बेत ठरवायची, तिला आता काय खावं हेही ठरवता येत नाही. ते सतत थकलेले असतात, छोट्या गोष्टींवर चिडतात, किंवा डोळ्यांमागे कुठंतरी हरवलेले असतात. ते पूर्वीसारखे होतील याची तुम्ही वाट बघत राहता, आणि आठवडे सरत राहतात.

यात तुम्हाला एक आकार दिसायला लागलाय. एखादी पद्धत ओळखणं म्हणजे तुमच्या जोडीदारावर शिक्का मारणं नाही. खरं काय चाललंय हे फक्त डॉक्टरच सांगू शकतात, आणि हे पुस्तक त्यांच्यावर काहीच नाव लावत नाही. ते एवढंच करेल: तुम्ही ज्यातून जगताय ते समजून घ्यायला, आणि त्या सगळ्यात स्थिर राहायला मदत करेल.

उदासी सर्रास दिसते, आणि ती कमजोरी किंवा स्वभावातला दोष नाही. आरोग्य संस्था तिचं वर्णन एक नेहमीचा, उपचारांना दाद देणारा त्रास असं करतात. कठीण दिवसांत हे लक्षात ठेवण्यासारखं आहे: हे खरं आहे, आणि हे बरं होणारं आहे.

तुम्हाला थोडं हलकं वाटेल की याला एखादं नाव असू शकतं. आणि हलकं वाटलं म्हणून अपराधीही वाटेल, जणू समजून घ्यायचा प्रयत्न म्हणजे तुम्ही त्यांना सोडून देताय. या दोन्ही भावना अगदी स्वाभाविक आहेत. आपल्याच घरात काय घडतंय हे समजून घ्यावंसं वाटणं, हा तुमचा हक्क आहे.

इथं एक गोष्ट सगळं बदलून टाकते. तुमचा जोडीदार सोफ्यावरून उठू शकत नाही, किंवा आधी आवडणाऱ्या गोष्टींतला रस संपून जातो, तेव्हा तो आजार त्यांना आतल्या आत ओढतोय, ते तुम्हाला नाकारत नाहीत. ते सपाटपण एक लक्षण आहे, जसा ताप एक लक्षण असतो. ते तुमच्याबद्दल त्यांना काय वाटतं याचा संदेश नाही, आणि तुमच्या संसारावरचं भाष्यही नाही.

हे का महत्त्वाचं आहे, कारण ते तुम्हाला कशापासून वाचवतं. जेव्हा दूर सरकणं "आता यांचं माझ्यावर प्रेम राहिलं नाही" असं वाटतं, तेव्हा प्रत्येक शांत संध्याकाळ एखाद्या जखमेसारखी लागते, आणि तुम्हीही दूर सरकायला लागता. पण जेव्हा ते "आजार त्यांना आत ओढतोय" असं वाटतं, तेव्हा तुम्ही माणसाच्या जवळ राहू शकता, आणि ज्यानं त्यांना ओढून नेलं त्या गोष्टीवर राग काढू शकता.

हे बरं होणारं आहे, आणि ही काही छोटी गोष्ट नाही. बोलण्याचे उपचार मदत करतात, औषध काहींना मदत करतं, आणि खूप माणसं बरी होतात. परिणामकारक उपचार आहेत, आणि बहुतेक जण बरे होतात. तुमचा जोडीदार दुरुस्त होण्यापलीकडे मोडलेला नाही. ते आजारी आहेत, आणि आजारपणातून बाहेर पडायची वाट असते.

आणि इथं एक कठीण पण मोकळं करणारं सत्य आहे, जे कदाचित तुम्हाला दोनदा ऐकावं लागेल. हे तुम्ही घडवलेलं नाही, आणि नुसतं आणखी जास्त प्रेम करून तुम्ही ते ठीक करू शकत नाही. उदासी ही ते मुद्दाम धरून बसलेली एखादी अवस्था नाही, आणि नुसत्या तुमच्या संयमानं उचलली जाणारीही नाही. त्यांच्यावर नीट प्रेम करणं खूप मोलाचं आहे, पण ते औषध नाही, आणि तुम्ही त्यांचं औषध व्हावं ही अपेक्षाही कधीच नव्हती.

तो कसा तयार होतो ते बघा. तुमचा जोडीदार शांत होतो आणि आत ओढला जातो. त्यांना तसं बघवत नाही, म्हणून तुम्ही त्यांना खूश करायचा, किंवा हळूच पुढं ढकलायचा, "झटकून टाक" म्हणायचा प्रयत्न करता. पण त्यांना उचलण्याऐवजी ते दबावासारखं लागतं. आपण तुम्हाला निराश करतोय, आपण ओझं आहोत असं त्यांना वाटतं, म्हणून ते आणखी आत सरकतात. आणि ते जितके आत जातात, तितकं तुम्ही जास्त ढकलता. असा फेरा फिरत राहतो.

हा फेरा कोणी निवडलेला नाही. तुम्ही मदत करायचा प्रयत्न करताय, ते सांभाळायचा प्रयत्न करताहेत, आणि हे दोन्ही प्रयत्न सारखे एकमेकांवर आदळतात. गोष्टी शांत असताना, तुम्ही दोघं मिळून, हळुवारपणे हे मोठ्यानं बोलून दाखवू शकता.

या फेऱ्याला दोन गोष्टी खतपाणी घालतात, आणि दोन्ही समजून घेण्यासारख्या आहेत. पहिली म्हणजे ताणलेलं, टीका करणारं घर. घरातली हवा टीका करणारी किंवा सतत तापलेली असेल, तर उदासी हळू उठते; उलट प्रेमळपण आणि स्थिरता बरं होण्याला मदत करते. हा दोष देण्याचा मुद्दा नाही. दबावापेक्षा सोबतच का चालते, हे यातूनच कळतं.

दुसरा सापळा टीकेच्या अगदी उलट आहे, आणि तो प्रेमासारखा दिसतो. तो म्हणजे सगळं स्वतःच्या डोक्यावर घेणं: तुम्ही गुपचूप सगळं ताब्यात घेता, स्वयंपाक, बिलं, फोन, कामं, आणि त्यात तुमच्या जोडीदाराला आपण निरुपयोगी झालो असं वाटतं आणि तुम्ही स्वतः जळून जाता. ते मदतीसारखं वाटतं, पण त्यानं तोच फेरा पोसला जातो. त्यांच्यासाठी सगळंच करून टाकलं, तर त्यांना आपल्याला काहीच करता येत नाही असं वाटू शकतं.

जे ठीक करतील असे नेमके शब्द शोधावेत असं आपल्याला वाटतं. पण सल्ल्यापेक्षा सोबत जवळपास प्रत्येक वेळी जास्त चालते. त्यांना बोलायला न लावता त्यांच्या शेजारी बसणं. थोडं सोबत चालणं. न मागता समोर ठेवलेलं गरम जेवण. या गोष्टी काही अर्थ असण्याइतक्या मोठ्या वाटतच नाहीत, आणि त्या कुठल्याही उपदेशापेक्षा जास्त पोहोचतात. उदासीत असलेल्या माणसाला उचलतं ते क्वचितच एखादं हुशार वाक्य असतं. ते असतं, "मी यात एकटा नाही" ही स्थिर जाणीव.

दबावाऐवजी छोटी बोलावणी द्या. "तू जरा जास्त बाहेर पड" असं म्हणण्याऐवजी, "दहा मिनिटांसाठी येतोस का, वाटलं तेव्हा आपण निघू" असं म्हणून बघा. त्यांना केव्हाही निघता येईल हा भाग प्रेमळ असतो. त्यानं त्यांना, आतून अशक्य वाटणाऱ्या एखाद्या गोष्टीत अडकल्याशिवाय, "हो" म्हणता येतं.

उदासीबद्दल एकत्र शिकणं संपूर्ण जोडप्याला मदत करतं, आणि ही नुसती चांगली कल्पना नाही. एका अभ्यासात, उदासीबद्दल कुटुंबाला दिलेल्या एका छोट्या शिक्षणानं आजार पुन्हा उलटण्याचं प्रमाण खूप कमी केलं, फक्त उपचार घेणाऱ्या १०० पैकी ५० च्या तुलनेत ते १०० पैकी ८ वर आलं. एकत्र समजून घेणं, हा स्वतःच उपचाराचा भाग आहे.

त्यांना डॉक्टरपर्यंत पोहोचवणं ही तुम्ही करू शकणाऱ्या सर्वात उपयोगी गोष्टींपैकी एक आहे, आणि पहिल्या भेटीला सोबत जाणं ते खूप सोपं करू शकतं. त्यांना उपचारांपर्यंत पोहोचायला मदत करून तुम्ही जबरदस्ती करत नाही आहात. या यादीतली सर्वात उपयोगी गोष्ट तुम्ही करताय. भेट ठरवायची, सोबत यायची, दवाखान्यात वाट बघत बसायची तयारी दाखवा. उदासीत असलेल्या माणसासाठी सर्वात कठीण पाऊल बहुधा पहिलंच असतं, आणि ते तुम्ही त्यांना पार करून देऊ शकता.

प्रत्येक विमानात तुम्ही हे ऐकलं आहे, आणि इथंही ते खरं आहे. रिकाम्या भांड्यातून कोणाला काही देता येत नाही. तुमची स्वतःची झोप, तुमचं स्वतःचं जेवण, तुमची स्वतःची मैत्री आणि विश्रांती जपणं हा स्वार्थ नाही. तेच तुम्हाला उभं ठेवतं, आणि जो जोडीदार अजून उभा आहे, तीच तुमच्या जोडीदाराकडे असलेली सर्वात उपयोगी गोष्ट आहे.

ही काही किरकोळ चिंता नाही. उदासीत असलेल्या माणसाच्या जोडीदारावर एक खरं ओझं असतं, आणि काळाबरोबर स्वतः जोडीदाराचा मूड आणि आरोग्यही ढासळायला लागू शकतं. तुमच्या भावनांना किंमत आहे. तुमचा थकवा म्हणजे त्यांच्या आजारावरून लक्ष उडवणारी गोष्ट नाही. तुमचं स्वतःचं आरोग्य जपणं हा योजनेचा भाग आहे, त्यातून घेतलेली सुट्टी नाही.

हेही धरून ठेवा: तुम्ही त्यांचे जोडीदार आहात, त्यांचे थेरपिस्ट नाही. कोणावर प्रेम करणं म्हणजे त्यांची संपूर्ण उपचार-योजना होऊन जाणं नाही. तुम्ही अखंड प्रेमळ राहू शकता आणि तरीही एकाच वेळी डॉक्टर, समुपदेशक आणि औषध असणं गरजेचं नाही. तसा करार कधीच नव्हता, आणि हे एका माणसानं वाहायचं ओझंही नाही.

मर्यादा घालायला परवानगी आहे, आणि त्या निर्दयी नसतात. तुम्ही स्थिर आणि प्रेमळ राहू शकता आणि तरीही म्हणू शकता, "हा भाग मला जमणार नाही, आपल्याला मदत घ्यायला हवी". स्वतःच्या आयुष्यातले एक-दोन धागेही जिवंत ठेवा, एखादा छंद, एखादा मित्र, फक्त तुमचा असा एखादा नित्यक्रम, म्हणजे नातं फक्त आजाराभोवतीच फिरत राहत नाही. एकत्र कुटुंबात हे ओझं आणखी वाढू शकतं, नातेवाईकांचे सल्ले आणि अपेक्षा त्यात भर घालतात. प्रत्येक संभाषण तुम्हाला जिंकायची गरज नाही. "आम्ही हे एकत्र, आमच्या पद्धतीनं सांभाळतोय" हे पूर्ण आणि पुरेसं उत्तर आहे.

या गाइडचा बराचसा भाग त्या लांब, हळू दिवसांबद्दल आहे. हा भाग तीक्ष्ण दिवसांबद्दल आहे. काही धोक्याच्या खुणांना पुढच्या आठवड्यात नाही, आत्ताच पाऊल उचलावं लागतं. "मी ओझं आहे" किंवा "मी गेलेलंच बरं" असं बोलणं, आपल्या वस्तू वाटून टाकणं, एका काळ्याकुट्ट टप्प्यानंतर अचानक आलेली शांतता, किंवा जगायचं नाही असा कुठलाही उल्लेख यांच्याकडे लक्ष ठेवा. या गोष्टी प्रत्येक वेळी गांभीर्यानं घ्या.

काळजी वाटत असेल, तर थेट आणि शांतपणे विचारा. लोकांना नेमकं याचंच सर्वात जास्त भय वाटतं, आणि इथं तुम्हाला मोकळं करणारं सत्य आहे: एखाद्याला "तू आयुष्य संपवण्याचा विचार करतोयस का" असं विचारल्यानं तो विचार त्यांच्या मनात पेरला जात नाही. त्यानं एक दार उघडतं, आणि त्यानं हलकं वाटू शकतं. तुम्ही ते सरळ बोलू शकता: "तू आयुष्य संपवण्याचा विचार करतोयस का?" या प्रश्नानं ते त्या दिशेनं ढकलले जात नाहीत. उलट त्यांना कळतं की एवढ्या दिवसांचं मनातलं ते शेवटी मोठ्यानं बोलता येईल.

ते सुरक्षित नसतील, तर त्यांना एकटं सोडू नका. स्वतःला इजा करायला वापरता येईल अशी कुठलीही गोष्ट त्यांच्यापासून दूर करा, आणि मदत घेईपर्यंत त्यांच्यासोबत राहा. पुढं नेमकं काय करायचं हे तुम्हाला माहीत असायची गरज नाही. तुम्हाला फक्त यात एकटं नसायचं आहे, आणि त्यांनाही नाही.

मदतीसाठी लवकर हात पुढं करा, आणि तो मोठ्यानं करा. Tele-MANAS वर 14416 या क्रमांकावर फोन करा, ही भारताची मोफत राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन आहे, अनेक भाषांत, दिवसा वा रात्री कधीही उपलब्ध. ती जितकी तुमच्या जोडीदारासाठी आहे, तितकीच तुमच्यासाठीही आहे, आणि काय करावं हे विचारायला तुम्ही तिला फोन करू शकता.

तातडीच्या धोक्यासाठी, जवळच्या रुग्णालयात जा किंवा आपत्कालीन सेवेला फोन करा. मदत घेणं हे प्रेमाचं लक्षण आहे, अपयशाचं नाही, आणि हे तुम्हाला एकट्यानं वाहायची गरज नाही. तुम्ही खूप दिवस स्थिर राहिला आहात. मदतीसाठी हात पुढं करणं म्हणजे तुम्ही हार मानण्याचा क्षण नाही. उलट तो कुमक बोलावण्याचा क्षण आहे, आणि स्थिर माणसं नेमकं तेच करतात.