जोडीदाराचं मार्गदर्शक
Bipolarमूड बदलणाऱ्या आपल्या जोडीदारावर प्रेम करताना
मोठे मूड चढउतार असलेल्या माणसाच्या पती, पत्नी किंवा जोडीदारासाठी एक मायाळू, व्यवहारी मार्गदर्शक: दोन प्रकारचं हवामान एका बाजूला उभं राहून कसं वाचायचं, स्वतःला न हरवता त्यांच्या बाजूनं कसं राहायचं, आणि लवकर मदत कधी मिळवायची हे कसं ओळखायचं.
या पॅटर्नला एक नाव देताना
तुमच्या आवडत्या माणसाचं हवामान बदलताना तुम्ही पाहिलं असेल, एका ऋतूत उजळ आणि भराभर, तर दुसऱ्या ऋतूत जड आणि खूप दूर गेल्यासारखं, तर तुम्हाला भास होतोय असं नाही आणि तुम्ही उगीच मोठं करताय असंही नाही. खरंच काहीतरी घडतंय, आणि त्याला एक नाव आहे.
हे चढउतार तुम्ही अनुभवले आहेत. काही आठवडे ते उजळ, भराभर, आणि न थांबणारे असतात, बेत आणि ऊर्जा कधीच संपणार नाही असं वाटतं. दुसरे काही आठवडे ते संथ, जड, आणि दूर गेलेले असतात, जणू एखादा दिवा विझला आहे. या पॅटर्नला नाव दिल्यानं थोडं हलकं वाटू शकतं, कारण नाव मिळालं म्हणजे ते समजून घेता येतं आणि त्यावर काम करता येतं, फक्त सहन करावं लागत नाही.
खरंच काय चाललंय हे फक्त डॉक्टरच नक्की सांगू शकतात. हे पुस्तक तुमच्या जोडीदारावर कुठलंही लेबल लावत नाही. ते तुम्हाला हे चढउताराचं हवामान समजून घ्यायची एक वाट देतं, म्हणजे तुम्ही एकमेकांशी भिडायच्या ऐवजी एका बाजूला उभं राहून त्याला सामोरे जाऊ शकता.
तुम्हाला भास होत नाहीये, आणि तुम्ही उगीच मोठं करत नाही आहात. मूड, झोप आणि ऊर्जेत जे मोठे चढउतार टप्प्याटप्प्यानं येतात-जातात, ती एक खरी आरोग्य-समस्या आहे, स्वभावातला दोष नाही आणि तुम्ही घडवलेली गोष्टही नाही.
हे वाचल्यानं तुम्ही त्यांचे डॉक्टर किंवा थेरपिस्ट होत नाही. पण तुम्ही असे जोडीदार बनता ज्याला हे जास्त समजतं, आणि घरात आणता येतील अशा सगळ्यात मायाळू गोष्टींपैकी ती एक आहे.
हे काय आहे, आणि काय नाही
याला दोन प्रकारचं हवामान असलेला आजार समजा. एक म्हणजे उंच, उसळलेला ऋतू. दुसरा म्हणजे खोल, जड ऋतू. ते वागणं म्हणजे आजार बोलतोय, तुमच्यावर किती प्रेम आहे याबद्दलचा संदेश नाही.
इथे दोन प्रकारचं हवामान आहे. एक म्हणजे उंच, उसळलेला ऋतू, जिथे विचार सैरावैरा धावतात, झोपेची फार थोडी गरज लागते, आणि दिवसाला मागे टाकणारे मोठे बेत असतात. दुसरा म्हणजे खोल, जड ऋतू, जिथे ऊर्जा नसते, आशा नसते, आणि शरीराला चिखलातून वाट काढल्यासारखं वाटतं. यातला कुठलाही मूड तुमचा जोडीदार बसून निवडत नाही.
आणि एक गोष्ट अशी आहे, जी तुम्ही दोघं मानायला लागलात की सगळंच बदलतं. ते वागणं म्हणजे आजार बोलतोय, तुमच्यावर किती प्रेम आहे याबद्दलचा संदेश नाही. खालच्या ऋतूत ते दूर जातात, तेव्हा तो आजार त्यांना आत ओढत असतो, तुम्हाला नाकारत नसतो. उंचावलेल्या ऋतूत ते चिडचिडे किंवा बेभान होतात, तेव्हा तो आजार गाडी चालवत असतो, खरा त्यांचा स्वभाव नव्हे.
ज्या दिवशी मला कळलं की ती खालची बाजू म्हणजे आजार त्यांना आत ओढतोय, त्यांनी मला सोडून जायचं ठरवलेलं नाही, त्या दिवशी मी प्रत्येक गप्प संध्याकाळ त्यांचं प्रेम संपल्याचा पुरावा समजायचं थांबवलं.
एक पत्नी, लग्नाला नऊ वर्षं
ती उंच बाजू त्यांना छान वाटू शकते आणि तुम्हाला भीतीदायक. उसळलेल्या ऋतूत त्यांना तीक्ष्ण, सक्षम आणि जिवंत वाटू शकतं, तर तुम्ही खर्च, उडालेली झोप, आणि काळजी वाटायला लावणारे बेत पाहत असता. ती दरी सामान्य आहे. याच एका कारणामुळे तुम्ही दोघं एकच आठवडा इतक्या वेगवेगळ्या नजरेनं पाहू शकता.
हे तुम्ही घडवलं नाही आणि तुम्ही ते बरंही करू शकत नाही, पण तुम्ही जे करता त्यानं खरंच मदत होते. स्थिर आधार, शांत घर, दिनचर्या जपणं, आणि त्यांना योग्य उपचारापर्यंत पोहोचायला मदत करणं, या सगळ्यानं आजार कसा चालतो ते बदलतं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
आजाराला माणसापासून वेगळं करणं म्हणजे सगळ्याला सूट देणं नाही, किंवा कठीण आठवडे तुमच्यावर आदळत नाहीत असं भासवणं नाही. ओझं खरं आहे आणि दुखणं खरं आहे. त्याचा अर्थ एवढाच की तुम्ही स्वतः रचलेल्या एका माणसाशी भांडायचं थांबवता आणि खरंच वाटून घेता येईल अशा अडचणीवर काम सुरू करता. "ही अडचण आहे, आणि आपण दोघं तिच्या एकाच बाजूला आहोत" हे असं वाक्य आहे ज्यावर तुम्ही दोघंही ठाम राहू शकता. "तुम्ही बदललात आणि तुम्हाला आता पर्वा नाही" हे तसं नाही.
काही दिवस, फक्त निरीक्षण करा, त्या क्षणी विषय न काढता. हवामान कधी उंच वाटतं, आणि कधी खाली वाटतं? झोप, बोलणं, किंवा खर्चातले लहान सुरुवातीचे संकेत कोणते? तुम्ही अजून काहीच दुरुस्त करत नाही. तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या ऋतूंचा आकार शिकत आहात.
तुम्ही पुन्हा पुन्हा करता ते वर्तुळ
बहुतेक जोडपी नकळत एका पॅटर्नमध्ये अडकतात. खालच्या ऋतूत तुम्ही गरजेपेक्षा जास्त करता आणि सगळं ओझं वाहता, तर तुमचा जोडीदार आतल्या आत जातो. उंचावलेल्या ऋतूत तुम्ही सावध होता आणि त्यांना संथ करायचा प्रयत्न करता, तर ते अजून वेगात जातात. असंच गोल गोल फिरत राहतं.
हे वर्तुळ हळूहळू तयार होत जातं आणि तुम्ही दोघंही ते निवडत नाही. खालच्या ऋतूत तुम्ही गरजेपेक्षा जास्त करता, सगळं करता, घर सांभाळता, तर तुमचा जोडीदार त्या जडपणात आतल्या आत जातो. उंचावलेल्या ऋतूत तुम्ही सावध होता आणि त्यांना संथ करायचा प्रयत्न करता, तर ते अजून वेगात जातात. असंच गोल गोल फिरत राहतं, आणि त्यानं तुम्हाला जोडीदारापेक्षा जास्त एक व्यवस्थापक असल्यासारखं वाटू शकतं.
काचेवरून चालल्यासारखं जपून राहणं हे नेहमीचं आणि थकवणारं आहे. उद्या कुठलं हवामान येईल हे कधीच माहीत नसतं, तेव्हा तुम्ही दिवसभर स्वतःचे शब्द आणि स्वतःचे मूड सांभाळत बसता, फक्त शांतता टिकवण्यासाठी. ही सतत सावधगिरी खरंच एक ओझं आहे, आणि चांगल्या दिवसांतही ती तुम्हाला झिजवते.
- खालच्या ऋतूत तुमचा जोडीदार त्या जडपणात आतल्या आत जातो.
- तुम्ही गरजेपेक्षा जास्त करता, घर सांभाळता आणि गुपचूप सगळ्या दऱ्या भरता.
- एक उंच ऋतू येतो आणि ते वेगात जातात, मोठे बेत आणि थोडी झोप घेऊन.
- तुम्ही सावध होता आणि त्यांना संथ करायचा प्रयत्न करता, जोवर हवामान वळत नाही आणि पुन्हा सुरू होत नाही.
उंचावलेल्या मूडशी वाद घालणं जवळपास कधीच चालत नाही, आणि बहुतेक वेळा गोष्टी अजून तापवतं. उंच ऋतूत, तर्क परत उडून जातो. वाद जिंकायचा प्रयत्न बहुतेक वेळा तो अजून चिघळवतो, आणि घर टीका आणि रागानं भरून जातं जे कोणालाच उपयोगी पडत नाही. यातून बाहेर पडायची वाट म्हणजे अजून चांगला वाद नाही. ती म्हणजे मागे हटणं आणि हवामान शांत असताना एकत्र त्याला सामोरे जाणं.
हे वर्तुळ मोठ्यानं नावानं सांगणं, एकत्र आणि शांत क्षणी, हीच त्यातून बाहेर पडायची वाट आहे. जेव्हा तुम्ही दोघं तो पॅटर्न आजार म्हणून पाहू शकता, तेव्हा तुम्ही एकमेकांना दोष द्यायचं थांबवता आणि शेजारी शेजारी उभं राहून त्याला सामोरे जाता.
पुढच्या वेळी वर्तुळ सुरू होतंय असं वाटलं, तर ते हळुवारपणे, मोठ्यानं नावानं सांगा: "मला वाटतं हवामान वळतंय, आणि आपण आपल्या जुन्या पॅटर्नमध्ये सरकतोय." ते एकमेकांची चूक म्हणून न सांगता एक वाटून घेतलेली गोष्ट म्हणून एकत्र सांगणं, तुम्हाला वाटतं त्यापेक्षा जास्त वेळा ते वर्तुळ तोडतं.
खरंच काय उपयोगी पडतं, आणि काय उलटं पडतं
झोपेला घरातल्या धुराच्या अलार्मसारखं जपा. गोष्टी शांत असताना एकत्र बसून एक आधीच इशारा देणारी योजना आखा. आणि लक्षात ठेवा की सोबत राहणं दुरुस्त करण्यापेक्षा भारी पडतं, खासकरून खालच्या ऋतूत.
झोपेला घरातल्या धुराच्या अलार्मसारखं जपा. उडालेली किंवा कमी होत जाणारी झोप हा बहुतेकदा उंच ऋतू येतोय याचा पहिला संकेत असतो. दिवसाची एक स्थिर लय, ठरलेली जेवणं, आणि रात्री हळूहळू शांत होणं हे खरंच जपणारं असतं, आणि हे नुसत्या सामान्य समजुतीवर नव्हे तर भक्कम संशोधनावर आधारित आहे.
गोष्टी शांत असताना एकत्र बसून एक आधीच इशारा देणारी योजना आखा. उंच किंवा खालचा ऋतू सुरू होतोय याचे लहान संकेत कोणते, आणि तुमच्यापैकी प्रत्येक जण काय करणार, यावर एकत्र एकमत करा, म्हणजे तुम्ही हवामान एका बाजूला उभं राहून वाचता, ते आदळल्यावर त्यावरून भांडत नाही.
योजना आखायची सगळ्यात चांगली वेळ म्हणजे शांत आठवडा, वादळी नव्हे. एकत्र बसा आणि उंच बाजू सुरू होताना प्रत्येकाला दिसणारे सगळ्यात आधीचे संकेत लिहा, कमी झोप, भराभर बोलणं, जास्त खर्च, आणि खालची बाजू सुरू होताना दिसणारे सगळ्यात आधीचे संकेत, दूर जाणं, ऊर्जा नसणं, आवड हरवणं. मग हळुवारपणे एकमत करा की ते दिसल्यावर तुमच्यापैकी प्रत्येक जण काय करणार. गोष्टी स्थिर असताना एकत्र आखलेली योजना ही तुमच्या जोडीदारानं मदत करून तयार केलेली असते, त्यांच्यावर लादलेली नाही.
सोबत राहणं दुरुस्त करण्यापेक्षा भारी पडतं. खालच्या ऋतूत, त्यांच्यासोबत बसून तुम्ही इथे आहात एवढं सांगणं, उपायांच्या यादीपेक्षा भारी पडतं. दबावापेक्षा लहान आमंत्रणं जास्त उपयोगी पडतात, थोडं फिरून येणं, एक कप चहा, कुठलीही मोठी मागणी नाही. उलट पडतं ते म्हणजे "झटकून टाक", किंवा ते उंच असताना त्यांना बोलून खाली आणायचा प्रयत्न. ते टीकेसारखं आदळतं, आणि घरातली टीका कमी नव्हे तर जास्त पुन्हा बिघडण्याशी जोडलेली आहे.
लक्षात ठेवा
खालच्या ऋतूत, दुरुस्त करण्यापेक्षा सोबत राहणं. उंच ऋतूत, वादापेक्षा शांतपणा. तुम्हाला हवामान सोडवायचं नाही. तुम्हाला त्याच्या आत स्थिर राहायचं आहे, झोप आणि दिनचर्या जपायची आहे, आणि मदतीचं दार उघडं ठेवायचं आहे.
सगळ्यात जास्त अभ्यास झालेली मदत म्हणजे उपचार आणि एकत्र शिकणं. आजाराबद्दल कुटुंबाला मिळणारं शिक्षण हे पुन्हा बिघडणं आणि रुग्णालयातले मुक्काम कमी करतं आणि जोडीदारावरचं ओझं हलकं करतं असं दिसून आलं आहे. म्हणून जोडीदार म्हणून एकत्र शिकणं हीच एक रणनीती आहे, फक्त पार्श्वभूमीचं वाचन नाही. तुम्ही त्यांच्या उपचारातले प्रवासी नाही, आणि ते तुम्ही सांभाळायचे रुग्ण नाहीत. तुम्ही एक आजार शिकणारी दोन माणसं आहात.
या आठवड्यात, तुम्हाला सगळ्यात जास्त काळजी वाटणारा एक सुरुवातीचा संकेत निवडा, कदाचित झोप, आणि त्यासाठी एकत्र एक लहान पाऊल ठरवा, जसं की दोन रात्री झोप घसरायला लागली तर एकमेकांना सांगणं. गोष्टी शांत असताना ठरवलेला एक वाटून घेतलेला संकेत, वादळात दिलेल्या शंभर आठवणींपेक्षा जास्त मोलाचा असतो.
त्यांच्या बाजूनं उभं राहणं, स्वतःला न हरवता
रिकाम्या भांड्यातून तुम्ही ओतू शकत नाही. जोडीदारांवरचा ताण खरा आणि मोजता येणारा आहे, आणि स्वतःची काळजी घेणं स्वार्थी नाही. त्यामुळेच तुम्ही पुन्हा पुन्हा त्यांच्या पाठीशी उभं राहू शकता.
रिकाम्या भांड्यातून तुम्ही ओतू शकत नाही. या आजाराच्या माणसांचे जोडीदार आणि काळजी घेणारे एक खरा, मोजता येणारा ताण वाहतात, आणि जवळपास निम्मे लोक कधीतरी स्वतःलाच उदास वाटल्याचं सांगतात. स्वतःची काळजी घेणं स्वार्थी नाही. त्यामुळेच तुम्ही पुन्हा पुन्हा त्यांच्या पाठीशी उभं राहू शकता, आणि लांबच्या प्रवासात त्यांना तुमच्याकडून सगळ्यात जास्त हेच हवं असतं.
तुमचं स्वतःचं आयुष्य चालू ठेवा. तुमची मैत्री, तुमचं काम, तुमची विश्रांती, आणि एखादी गोष्ट जी फक्त तुमची आहे, या चैनीच्या गोष्टी नाहीत. त्याच पूर्ण नातं आजाराभोवती फिरण्यापासून थांबवतात. स्वतःचं भरलेलं आयुष्य असलेला जोडीदार जास्त स्थिर असतो, विचलित नाही.
मर्यादा आखणं ही प्रेमाची कृती आहे, विश्वासघात नाही. तुम्ही काय करू शकता आणि काय करू शकत नाही हे सांगणं योग्य आहे, खासकरून पैसा, सुरक्षा, आणि झोपेबाबत. उंच ऋतूत, खर्चावर आधीच मर्यादा ठरवणं ही ताबा नव्हे, संरक्षण आहे. मर्यादा नातं टिकवते, ती नातं संपवत नाही.
तुम्ही जोडीदार आहात, थेरपिस्ट नाही आणि उपचारही नाही. तुमचं काम आहे प्रेम करणं, लक्ष ठेवणं, आणि त्यांना खऱ्या उपचारापर्यंत पोहोचायला मदत करणं, स्वतःच पूर्ण उपचारयंत्रणा बनणं नाही. एकत्र कुटुंबात ओझं दुप्पट होऊ शकतं, नातेवाईक अपेक्षा किंवा दोष चढवत राहतात. तुम्हाला प्रत्येक संभाषण जिंकायची गरज नाही. एक छोटं, ठाम वाक्य उपयोगी पडतं: "आम्ही यावर एकत्र काम करतोय, डॉक्टरांच्या मदतीनं."
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
तुमच्या बाजूनं असणारं एक माणूस शोधा, एखादी बहीण, एखादा मित्र, जो समजून घेतो. जो नावं ठेवत नाही अशा माणसाला मनातला कठीण भाग मोठ्यानं सांगितला की छातीवरचं ओझं हलकं होतं. राग आणि एकटेपणा शांततेत वाढतात, पण तुम्ही हे सगळं पूर्णपणे एकटे वाहत नाही असं झालं की दोन्ही फार टिकत नाहीत. स्वतःची काळजी घेणं हा त्यांचा विश्वासघात नाही. विश्रांती घेतलेले, जास्त स्थिर असे तुम्ही, हीच या लग्नाला मिळालेली सगळ्यात चांगली गोष्ट आहे.
या आठवड्यात, फक्त तुमच्यासाठी असलेली एक गोष्ट निवडा, अर्धा तास एका पुस्तकासोबत, एका मित्राला फोन, फोनशिवाय एक फेरफटका, आणि ती अपराधीपणाशिवाय घ्या. लक्षात घ्या की घर कोसळत नाही, आणि तुम्ही निघालात त्यापेक्षा थोडा जास्त संयम घेऊन परत येता.
कधी पुढे यायचं, आणि लवकर मदत मिळवणं
काही संकेत म्हणजे नंतर नाही, आत्ताच कृती करा. त्यांच्या सुरक्षेबद्दल तुम्हाला कधी काळजी वाटली, तर ती गांभीर्यानं घ्या, स्पष्ट विचारा, आणि त्यांना एकटं सोडू नका. हे सगळं तुम्ही एकट्यानं धरून ठेवायचं नाही.
काही संकेत म्हणजे नंतर नाही, आत्ताच कृती करा. उंच ऋतूत, दिवसेंदिवस झोप न घेणं, बेभान खर्च, किंवा भराभर, धोक्याचे निर्णय याकडे लक्ष ठेवा. खालच्या ऋतूत, आपण ओझं आहोत असं बोलणं, वस्तू देऊन टाकणं, किंवा जगण्यात अर्थ नाही असं म्हणणं याकडे लक्ष ठेवा. हे वाट पाहायचे मूड नाहीत. ही लवकर मदत मिळवायची कारणं आहेत.
त्यांच्या सुरक्षेबद्दल तुम्हाला कधी काळजी वाटली, तर ती गांभीर्यानं घ्या आणि त्यांना एकटं सोडू नका. ते जीव संपवण्याचा विचार करत आहेत का हे स्पष्ट आणि हळुवारपणे विचारा. विचारल्यानं तो विचार त्यांच्या मनात येत नाही. ते एक दार उघडतं आणि एक जीव वाचवू शकतं.
जर धोक्याचे संकेत इथे असतील, तर जवळ राहा आणि सोप्या शब्दांत बोला. तुम्ही असं म्हणू शकता, "मला दिसतंय की गोष्टी किती जड झाल्या आहेत, आणि मला विचारावंच लागेल, तुम्ही जीव संपवण्याचा विचार करताय का?" मग वाद किंवा कमी लेखल्याशिवाय ऐका. तुम्हाला काळजी वाटत असेल तर त्यांना एकटं सोडू नका, धोक्याच्या कुठल्याही गोष्टीपर्यंतची पोहोच कमी करा, आणि पूर्ण रात्र एकट्यानं पेलायचा प्रयत्न करण्याऐवजी एकत्र मदतीसाठी हात पुढे करा.
Tele-MANAS ला 14416 वर फोन करा, कधीही, दिवसा असो वा रात्री. ही भारताची मोफत राष्ट्रीय मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन आहे, आणि ती जोडीदार म्हणून तुमच्यासाठीही आहे, फक्त आजारी असलेल्या माणसासाठी नाही. तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या काळजीसाठी आणि स्वतःच्या मार्गदर्शनासाठी तिला फोन करू शकता, फक्त आणीबाणीतच नाही.
त्यांना डॉक्टरांपर्यंत न्या. दोन संकटांच्या मध्ये, तुम्ही करू शकाल अशी सगळ्यात स्थिर गोष्ट म्हणजे त्यांना योग्य उपचाराशी जोडलेलं ठेवायला मदत करणं, अपॉइंटमेंट सांभाळणं, आणि हवामान वळायला लागताच लवकर हात पुढे करणं.
तुमच्या बाजूनं
जर ताण कधी "मला हे आता झेपत नाही" इथवर पोहोचला, तर ती भावना नेहमीचीच आहे आणि त्यावर मदत मिळू शकते, ती तुमच्या लग्नावरचा निकाल नाही. Tele-MANAS वर 14416, आणि खाली दिलेल्या संकट कार्डवर, तुम्ही बोलू शकाल अशी माणसं आहेत, कधीही, तुम्हा दोघांपैकी कोणासाठीही.
हे सगळं तुम्ही एकट्यानं धरून ठेवायचं नाही, आणि ते तुमच्यासाठी कधी ठरवलेलंच नव्हतं. तुम्ही करू शकाल अशी सगळ्यात खंबीर गोष्ट म्हणजे शांततेत जास्त ओझं वाहणं नव्हे, तर लवकर, एकत्र मदतीसाठी हात पुढे करणं, आणि पुन्हा पुन्हा हात पुढे करत राहणं.
ज्यांचं हवामान कठीण होऊन जातं तेच जोडीदार पूर्णपणे हजर राहणारे असू शकतात, एकदा तुम्ही दोघं एकमेकांविरुद्ध सावध होणं थांबवता आणि एकत्र ऋतू वाचायला लागता.
आज रात्री, तुमच्या फोनवर दोन गोष्टी जतन करा. पहिली, Tele-MANAS चा नंबर, 14416, म्हणजे कधी गरज लागायच्या आधीच तो तिथे असेल. दुसरी, तुम्ही दोघांनी लक्ष ठेवायचं ठरवलेला एक सुरुवातीचा संकेत, आणि तो दिसल्यावर तुम्ही उचलणार ते एक लहान पाऊल. दोन शांत हालचाली, एक मदतीकडे आणि एक एकमेकांकडे, अशाच लांबची वाट सोपी होत जाते.
ही माहिती कुठून आहे
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.