लाज आणि समाज
मानसिक आजाराकडे आपण कसं बघतोबरं होणं खरं असतं
एखाद्या मानसिक आरोग्याच्या अडचणीसोबत चांगलं जगणाऱ्या माणसांचे खरे आवाज: बरं होणं म्हणजे नक्की काय, योग्य आधारानं बहुतेक लोक बरे होतात याचा पुरावा, त्यांना कशाची मदत झाली, आणि शिक्का नव्हे तर माणूस कसा बघायचा.
जे लोक हे जगताहेत त्यांचं ऐका
बरं होणं खरं असतं, आणि ते अगदी सर्रास घडतं. मानसिक आरोग्याची अडचण असलेली अनेक माणसं काम करतात, शिकतात. ती मुलं वाढवतात, लग्न करतात, मैत्री टिकवतात. ती आपल्या कुटुंबाला आणि आसपासच्या माणसांना भरभरून देतात. त्यांची आयुष्यं ती जी अडचण वाहताहेत त्यापेक्षा कितीतरी मोठी असतात.
बरं होणं शक्य आहे यावर विश्वास ठेवायचा सगळ्यात सोपा मार्ग म्हणजे ते जगणाऱ्या एखाद्याला भेटणं. पोस्टरवरचा कुठला नायक नव्हे. फक्त एक साधा माणूस, साधं आयुष्य पुढे रेटणारा, ज्याला सोबत एखादी अडचणही आहे. म्हणून कुठलीही माहिती सांगायच्या आधी, इथे काही खरीखुरी आयुष्यं आहेत, साध्या शब्दांत.
मी पुन्हा माझ्या कामावर रुजू झालो आहे. काही आठवडे इतरांपेक्षा कठीण जातात, आणि असे कठीण आठवडे लवकर ओळखायला मी शिकलो आहे. पण मी माझं काम करतो, मला ते चांगलं जमतं, आणि बहुतेक दिवस तर तुम्हाला कळणारही नाही.
एक माणूस होता जो वर्षभर गप्प झाला होता. मग हळूहळू तो आपल्या दुकानात परतला, आणि आता पूर्वीसारखाच गिऱ्हाइकांची सेवा करतो. एक तरुणी होती जिनं मोठ्या खंडानंतर आपलं शिक्षण पूर्ण केलं. आता ती तिच्या कुटुंबातली पदवी मिळवणारी पहिली व्यक्ती आहे. एक आई होती जी, मदतीनं, एकेक साधी सकाळ पार करत आपल्या मुलांकडे आणि स्वयंपाकघराकडे परत आली. यातलं कोणीही बरं होऊन वेगळं माणूस झालं नाही. त्यांना योग्य मदत मिळाली, आणि त्यांना त्यांची आयुष्यं परत मिळाली.
काम हीच ती जागा असते जिथे अनेक माणसं शांतपणे स्वतःची ओळख पुन्हा उभी करतात. नोकरी अडचण दूर करत नाही. पण उपयोगी असणं, जायला एखादी जागा असणं, आणि एखादं काम चांगलं करायचा विश्वास मिळणं, हे सगळं दिवसाला एक आकार देतं. अडचण सांभाळत माणसं सगळ्या प्रकारच्या नोकऱ्या करतात. बऱ्याचदा आसपासच्या कोणाला त्याचा पत्ताही लागत नाही. ती अडचण त्यांच्या आयुष्याचा एक भाग आहे. ती ते कोण आहेत याचं सगळं नाही.
अडचणीसोबत जगणं म्हणजे कोणी चांगला पालक, खंबीर जोडीदार, किंवा कुटुंब ज्याच्यावर विसंबून राहतं अशी व्यक्ती होऊ शकत नाही, असं नाही. अनेक माणसं आपलं मानसिक आरोग्य सांभाळतानाच मुलं वाढवतात, संसार करतात आणि घर एकत्र बांधून ठेवतात. ती हे अगदी तसंच करतात जसं कुटुंबं मधुमेह किंवा हृदयाची अडचण सांभाळतात: काळजीनं, आधारानं, आणि ती लाजेनं लपवायची गुपित गोष्ट न समजता.
बरं होणं ही एक दिशा आहे, शेवटची रेषा नाही
बरं होणं म्हणजे पूर्ण बरं होणं किंवा प्रत्येक लक्षण कायमचं नाहीसं होणं असं असायलाच हवं असं नाही. बहुतेकांसाठी त्याचा अर्थ आहे अडचण सांभाळतानाच, अर्थ आणि आशा असलेलं, स्वतः चालवलेलं आयुष्य उभं करणं. ते वेळेनं वाढत जातं. ती कुठली एक उजळ सकाळ नाही जी उठल्यावर तुम्हाला भेटते.
बरं होणं हा शब्द ऐकला की लोकांना बऱ्याचदा पूर्ण बरं होण्याचं चित्र दिसतं: अडचण निघून जाते, आणि आयुष्य अगदी आधी होतं तसंच परत येतं. काही थोड्या माणसांसाठी ते तसं दिसूही शकतं. पण बहुतेकांसाठी त्याचा अर्थ काहीतरी अधिक स्थिर आणि अधिक खरा असतो. त्याचा अर्थ म्हणजे अडचणीसोबत चांगलं जगणं, जसं अनेक माणसं दमा किंवा एखाद्या दीर्घकाळ टिकणाऱ्या शारीरिक आजारासोबत चांगलं जगतात.
संशोधकांनी बरं होणं कसं वाटतं हे सांगणाऱ्या अनेक माणसांचं ऐकलं. त्याच गोष्टी पुन्हा पुन्हा पुढे आल्या. इतरांशी जोडलं असल्याची भावना. आशा घट्ट धरून ठेवणं. अडचणीपलीकडे आपण कोण आहोत याची जाणीव. अर्थ आणि उद्दिष्ट सापडणं. आणि स्वतःच्या आयुष्यावर थोडासा ताबा असल्याची भावना. बरं होणं ही तुम्ही करायची एक वाटचाल आहे, एकदाच ओलांडली की संपलं अशी रेषा नाही.
- जोडलं असल्याची भावना: आसपास माणसं, एकट्यानं तोंड देणं नव्हे.
- आशा घट्ट धरून ठेवणं, अगदी निस्तेज दिवशीही.
- पुन्हा स्वतः असणं: अडचणीपलीकडचं, एक अख्खं माणूस.
- अर्थ आणि स्वतःच्या आयुष्यावर ताबा असल्याची जाणीव.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
म्हणूनच "तू अजून पूर्ण बरा झालास का" हा चुकीचा प्रश्न पाठलाग करायला नको. एखाद्या माणसाचा आठवडा अजूनही कठीण जाऊ शकतो. त्याला जुने संकेत परत येताना दिसू शकतात, आणि तरीही तो ठामपणे बरं होण्याच्या वाटेवर असू शकतो. बरं होणं म्हणजे अख्ख्या आयुष्याचा आकार, प्रत्येक दिवशी प्रत्येक लक्षण नसणं नव्हे. ते फक्त लक्षणांवरून मोजलं तर मूळ मुद्दाच चुकतो. यापेक्षा चांगला प्रश्न आहे: ती व्यक्ती तिच्यासाठी अर्थ असलेलं आयुष्य जगतेय का.
बहुतेक लोक बरे होतात
बरं होणं हा नियम आहे, क्वचित घडणारा अपवाद नाही. सर्रास आढळणाऱ्या मानसिक आरोग्याच्या अडचणींसाठी कामी येणारे उपचार उपलब्ध आहेत. योग्य आधारानं बहुतेक लोक बरे होतात. आणि समाज या अडचणींकडे कसा बघतो ते बदलायचा सगळ्यात भक्कम मार्ग म्हणजे, फक्त त्या जगणाऱ्या माणसांना भेटणं.
हे स्पष्ट सांगायला हवं, कारण लाज कुटुंबांना ते विसरायला लावते: सर्रास आढळणाऱ्या मानसिक आरोग्याच्या अडचणींसाठी कामी येणारे उपचार उपलब्ध आहेत. बोलण्याच्या थेरपी, कुटुंब आणि समाजाचा आधार, अडचणीबद्दल शिकून घेणं, आणि रोजचं आयुष्य पुन्हा उभं करायला मदत. काही माणसांसाठी, डॉक्टरांसोबत विचार करून निवडलेलं औषध. योग्य आधारानं बहुतेक लोक बरे होतात. म्हणूनच बरं होणं हे अपेक्षित दिशेची वाटचाल समजणं उत्तम, कुठला नशिबाचा अपवाद नव्हे.
आणखी एक, याहूनही शांत असा निष्कर्ष आहे जो तेवढाच महत्त्वाचा आहे. एखाद्या अडचणीसोबत चांगलं जगणाऱ्या माणसांना भेटणं आणि त्यांचं ऐकणं ही माणसांचं मन बदलणारी सगळ्यात भक्कम गोष्ट आहे. जेव्हा लोक एखाद्या अडचणीसोबत जगणाऱ्या माणसाला खरोखर भेटतात, तेव्हा त्यांची भीती मऊ होते. दूर राहण्याची त्यांची इच्छा कमी होते. लाज कमी करायच्या सगळ्या मार्गांत, माणसामाणसांतला साधा प्रत्यक्ष संपर्क सगळ्यात जास्त काम करतो, निदान जवळच्या काळात तरी.
- एखाद्या अडचणीसोबत जगणाऱ्या माणसांच्या खऱ्या गोष्टी ऐकणं.
- कोणाला प्रत्यक्ष भेटणं, बरोबरीनं, एखादी केस म्हणून नव्हे.
- कमी भीती, आणि दूर राहण्याची कमी इच्छा.
- कामी येणारे उपचार, त्यामुळे लोक जे बरं होणं बघतात ते खरं असतं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
म्हणूनच या मार्गदर्शनासारखी गोष्ट भाषणानं नव्हे, तर खऱ्या आवाजांनी सुरू होते. नुसती माहिती मनात खोल बसलेली भीती क्वचितच बदलते. एक चेहरा, एक नाव आणि एक साधी गोष्ट याहून कितीतरी जास्त करतात. तुम्ही प्रत्यक्ष भेटलेल्या माणसाची भीती बाळगणं हे, फक्त कुजबुजत ऐकलेल्या एखाद्या शिक्क्याच्या भीतीपेक्षा खूप कठीण असतं. जर तुम्ही एखाद्या अडचणीसोबत जगत असाल, तर तुमचं स्वतःचं साधं आयुष्य आसपासच्या प्रत्येकासाठी हेच काम करतं. तुम्हाला फक्त ते उघडपणे जगायचं आहे, जिथे ते तुम्ही सुरक्षितपणे जगू शकता.
त्यांना कशाची मदत झाली
माणसांना विचारलं की काय बदललं, तेव्हा उत्तरं एकमेकांशी जुळतात. चांगले उपचार. सोबत राहिलेली माणसं. एखादं उद्दिष्ट, उठायला काहीतरी कारण. आणि वेळ, कोणालाही हवा त्यापेक्षा जास्त, पण तो आपलं काम करतो. यातली एकही गोष्ट एकटीनं हे करत नाही.
अनेक माणसांना बरं व्हायला कशाची मदत झाली असं विचारलं, तर त्याच चार गोष्टी वेगवेगळ्या शब्दांत ऐकू येतात. पहिली, त्यांना जुळणारे चांगले उपचार. त्यांना सन्मानानं वागवलं गेलं, आणि स्वतःच्या उपचारात खरी बाजू मांडायची संधी मिळाली. दुसरी, सोबत राहिलेली माणसं: घरातलं कोणी, एखादा मित्र, कधी फक्त एखादी व्यक्ती जिनं त्यांच्यावरचा विश्वास सोडला नाही. तिसरी, एखादं उद्दिष्ट. काम, शिक्षण, श्रद्धा, कोणाची काळजी घेणं, असं काहीही ज्यानं दिवसाला सुरुवात करायला अर्थ दिला. आणि चौथी, वेळ. बरं होणं क्वचितच पटकन होतं, आणि तो सावकाशपणा म्हणजे अपयश नव्हे. ते असंच घडत असतं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
त्या यादीतून काय गायब आहे ते लक्षात घ्या: भाषण ऐकवलं जाणं, लाजवलं जाणं, किंवा नुसता अजून जोर लाव असं सांगितलं जाणं. यातल्या कशानंही कोणाला मदत झाली नाही. मदत झाली ती गंभीरपणे घेतलं गेल्यानं. निर्णय त्यांच्याबद्दल घेण्याऐवजी त्यांना निर्णयांत सामील करून घेतल्यानं. त्यांना सांभाळायची एखादी अडचण म्हणून नव्हे, तर स्वतःच्या उपचारातला भागीदार म्हणून वागवल्यानं. ज्यांनी हे प्रत्यक्ष अनुभवलं आहे ती माणसंच त्यांच्या स्वतःच्या बरं होण्याचे घडवणारे असतात, गुपचूप सहन करणारे नव्हे.
- चांगले उपचार, सन्मानानं आणि स्वतःच्या उपचारात खरी बाजू मांडायच्या संधीनं.
- सोबत राहिलेली माणसं: घरातलं कोणी, एखादा मित्र, ज्यानं विश्वास सोडला नाही असं कोणी.
- एखादं उद्दिष्ट, असं काहीतरी ज्यानं दिवसाला सुरुवात करायला अर्थ मिळतो.
- वेळ, कोणालाही हवा त्यापेक्षा जास्त, पण तो आपलं काम करतो.
लक्षात
यातली एकही गोष्ट एकटीनं हे करत नाही. माणसांशिवायचे उपचार एकाकी असतात. उद्दिष्टाशिवायची माणसं हरवल्यासारखी वाटू शकतात. आणि या सगळ्याला वेळ लागतो. बरं होणं म्हणजे या चार गोष्टी हळूहळू एकत्र काम करणं, निस्तेज आठवडेही त्यात मोजून, तुमच्याविरुद्ध न धरता.
शिक्का नव्हे, माणूस बघा
अडचणीसोबत जगणारे तुम्ही असा वा तुमचं प्रेम असलेलं कोणी असो, तुमचा वाटा बराचसा सारखाच असतो. आशा घट्ट धरून ठेवा. शिक्का नव्हे, माणूस बघा. त्यांना सन्मानानं वागवा, आणि स्वतःच्या उपचारात खरा आवाज द्या. आणि लवकर मदत मागा, कारण ती कामी येते.
जर ते तुम्ही असाल: कृपया आशा घट्ट धरून ठेवा. या अडचणींभोवतीची लाज मोठ्यानं ओरडते, आणि ती खोटं बोलते. तुम्ही तुमची अडचण नाही. तुम्ही एक अख्खं माणूस आहात जे आयुष्याचा एक भाग सांभाळतंय. या मार्गदर्शनातली आयुष्यं अपवाद नाहीत. ती साधी आहेत. लवकर हात पुढे केलात तर सगळ्यात चांगली संधी मिळते: एखाद्या डॉक्टरकडे, समुपदेशकाकडे किंवा विश्वासाच्या माणसाकडे. मदत मिळायला आधी सगळं असह्य होईपर्यंत वाट बघायची गरज नाही.
जर ते तुमचं प्रेम असलेलं कोणी असेल: तुम्ही करू शकता ती सगळ्यात उपयोगी गोष्ट म्हणजे तुम्ही नेहमी ओळखलेलं माणूस बघत राहणं. शिक्का नव्हे, माणूस बघा, आणि त्याला नेहमी वागवलंत तसंच वागवा. दुरुस्त करायची घाई न करता ऐका. त्यांच्यासाठी निर्णय घेण्याऐवजी त्यांना निर्णयांत सामील करा. आणि वरचा पुरावा लक्षात ठेवा: फक्त बरोबरीनं जवळ राहणं ही तुम्ही देऊ शकता त्यातली सगळ्यात भक्कम गोष्ट आहे.
संपर्कच माणसांचं मन बदलतो. प्रत्येक अडचणीमागे एक अख्खं माणूस असतं, आणि ते लक्षात ठेवायचा सगळ्यात पक्का मार्ग म्हणजे त्यांच्या शेजारी उभं राहत राहणं.
जर दिवस कधी अंधारे होऊ लागले
बरं होणं क्वचितच सरळ रेषेत असतं, आणि एखादा कठीण टप्पा हा त्या वाटेचा भाग आहे, तिचा शेवट नव्हे. पण तुम्हाला, किंवा तुमचं प्रेम असलेल्या कोणाला, कधी जगण्यात काही अर्थच नाही असे विचार येऊ शकतात. कृपया तो एकट्यानं रेटून नेण्याचं कारण न मानता, आत्ताच हात पुढे करण्याचं कारण माना. तुम्ही Tele-MANAS या मोफत राष्ट्रीय हेल्पलाइनला 14416 वर फोन करू शकता, दिवसा असो वा रात्री, कधीही. खाली दिलेल्या संकट कार्डवर तुम्ही गाठू शकता अशी अजून माणसं आहेत.
बरं होणं हाच नियम आहे
एकच गोष्ट लक्षात ठेवायची असेल, तर ती ही असू द्या: माणसं बरी होतात, आणि ती अडचणीसोबत पूर्ण आयुष्यं जगतात. बरं होणं हा नियम आहे, क्वचित घडणारा अपवाद नाही. आशा घट्ट धरून ठेवा, माणूस बघा, आणि लवकर मदत मागा. मदत खरी असते, आणि ती कामी येते.
जी अडचण आज वाटतंय की तिनं सगळं हिरावून घेतलंय, ती एक प्रकरण आहे, अख्खं पुस्तक नाही. जे मदत घेतात त्यातले बहुतेक खरोखर बरे होतात. ते पुढे काम करतात, प्रेम करतात, कुटुंबं वाढवतात आणि आसपासच्या माणसांसाठी महत्त्वाचे ठरतात, आणि ती अडचण आता त्यांच्या आयुष्याचा कारभार चालवत नाही. जिथे कुटुंबांनी हे सगळं एकेकाळी मुकाट्यानं वाहिलं, ती शांतता म्हणजे जुनी लाज बोलतेय, सत्य नव्हे.
ती लाज संपवणं, जेणेकरून माणसं सन्मानानं मदत मागू शकतील, हे आता जगभर करण्यासारखं काहीतरी मानलं जातं. तुम्ही त्याचा भाग सगळ्यात लहान, सगळ्यात साध्या मार्गानं होऊ शकता. आशा घट्ट धरून ठेवा. लवकर हात पुढे करा. आणि माणूस बघा, फक्त शिक्का कधीच नाही. भारतात Tele-MANAS हेल्पलाइनद्वारे 14416 वर मोफत राष्ट्रीय आधार नेहमी उपलब्ध आहे, दिवसा असो वा रात्री.
ही माहिती कुठून आहे
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.