तुमच्यासाठी ही मालिका
Bipolarबायपोलर मनासोबत जगताना
उंची आणि खोली यांच्यामध्ये फिरणाऱ्या मनासाठी एक शांत मार्गदर्शक, जे योग्य आधार मिळाला की स्थिर, भरलेलं आयुष्य उभं करू शकतं.
फक्त मूड बदलणं इतकंच नाही
बायपोलर हा एक खरा आजार आहे, स्वभावातला दोष किंवा फक्त "खूपच जास्त" असणं नाही. योग्य आधार मिळाला, की माणसं भरलेलं, स्थिर आयुष्य जगतात.
कदाचित कुणीतरी तुम्हाला म्हटलं असेल की तुम्ही फार हळव्या आहात, फार नाटकी आहात, किंवा फारच जास्त आहात. तुम्ही सगळं सांभाळून ठेवायचा खूप प्रयत्न केला असेल, आणि तरी ते हातातून का निसटत राहायचं असा प्रश्न पडला असेल. तो त्रास खरा होता. पण लागलेली नावं चुकीची होती.
बायपोलर हा एक ओळखला गेलेला आजार आहे. हा असा मूड नाही जो तुम्ही नुसता झटकून टाकू शकता, आणि हा तुमच्या स्वभावातला दोषही नाही. तो तुमच्या मूडवर आणि तुमच्या ऊर्जेवर, दोन्हींवर परिणाम करतो. तो साधारण टप्प्या-टप्प्यांत येतो, आणि मधे मधे जास्त स्थिर काळही असतात. हा एखादा वाईट आठवडा किंवा कठीण काळ नाही. मूड आणि ऊर्जा कशी हलते, याचा हा एक टिकणारा साचा आहे. त्याला एक नाव आहे, तुम्ही न निवडलेलं एक कारण आहे, आणि खरी मदतही आहे.
आणि लोकांना वाटतं त्यापेक्षा हा खूपच जास्त माणसांमध्ये दिसतो.
- रोजचे मूड काही तासांत वर-खाली होतात आणि सौम्यच राहतात.
- बायपोलरमधले बदल काही दिवस किंवा आठवडे टिकतात, आणि ते फक्त मूड नाही, तर तुमची ऊर्जा, झोप आणि निर्णयक्षमताही बदलतात.
- दोन टप्प्यांच्या मधे अनेकांना स्थिर आणि बरं वाटतं. ती स्थिरता खरी आहे, नशीब नाही.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
"बायपोलर" या शब्दात दोन टोकं आहेत, एक वरची बाजू आणि एक खालची बाजू. पण बायपोलरसोबतचं बहुतेक आयुष्य कोणत्याच टोकावर जात नाही. ते दोन्हींच्या मधे, रोजची साधी कामं करण्यात जातं, आणि म्हणूनच स्थिर राहण्यासाठी मेहनत घेणं फायद्याचं असतं. काहीच न जाणवणं हे ध्येय नाही. हे चढउतार लहान करणं, ते कमी वेळा येणं, आणि त्यातून परत येणं सोपं करणं, हे ध्येय आहे.
हे एकदा, मोठ्यानं म्हणून बघा: हा एक आजार आहे, हा मी नाही. आता आजच्या दिवसातली एक स्थिर गोष्ट लक्षात घ्या, कितीही लहान असली तरी. ती स्थिरताही तुमचाच एक भाग आहे.
चढ, उतार, आणि त्यामधलं
बायपोलर एका जास्त ऊर्जेच्या बाजूकडून एका खालच्या बाजूकडे फिरतो, आणि कधी कधी दोन्ही एकाच वेळी असतात. तुमचा स्वतःचा साचा कसा आहे हे ओळखणं, हेच पहिलं खरं हत्यार आहे.
चढाची बाजू सुरुवातीला छान वाटू शकते: भरभर येणारे विचार, मोठ्या योजना, झोपेची कमी गरज, जास्त आत्मविश्वास. पण ती फार पुढे गेली, की मग ती मजेची राहत नाही. झोप उडून जाते, खर्च किंवा धोके वाढतात, आणि तुम्हाला कळायच्या आधीच इतर माणसं काळजी करायला लागतात. खालची बाजू याच्या उलट असते: जड, संथ, आनंद हरवलेली. झोप आणि भूक बरेचदा बिघडते, आणि भविष्य रिकामं-रिकामं दिसतं.
काही जणांना मिश्र अवस्थाही येते. आत इंजिन सुसाट पळत असतं आणि त्याच वेळी मूड अंधारलेला असतो. मिश्र अवस्था आतून ओळखणं सगळ्यात कठीण असतं, आणि म्हणूनच बाहेरून दिसणारी एक नजर, एखादी विश्वासातली व्यक्ती किंवा डॉक्टर, खूप महत्त्वाची ठरते.
- चढाची बाजू: गती वाढलेली. भरभर येणारे विचार, मोठ्या योजना, झोपेची कमी गरज.
- खालची बाजू: गती मंदावलेली. जड, सपाट, कमी ऊर्जा आणि कमी आशा.
- मिश्र: दोन्ही एकाच वेळी. आतून सुसाट आणि तरी उदास, ओळखायला सगळ्यात अवघड.
या दोन बाजू प्रत्येकासाठी सारख्याच प्रमाणात येतात असं नाही. नावांपेक्षा तुमचा स्वतःचा साचा ओळखणं कितीतरी जास्त महत्त्वाचं: तुमचा चढ कसा सुरू होतो, तुमचा उतार कसा वाटतो, आणि कशामुळे तुम्ही एकाकडून दुसरीकडे ढकलले जाता.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
तुम्हाला वैद्यकीय नावं पाठ करायची गरज नाही. मदत होते ती तुमचा स्वतःचा एक साधा नकाशा असण्यानं: तुमचा सुरुवातीचा चढ आणि उतार कसा दिसतो, आणि कशामुळे तुमचे स्थिर काळ हलायला लागतात. हा नकाशा काढायला डॉक्टर मदत करू शकतात, आणि तुम्हाला बरेच दिवस ओळखणारी माणसंही.
तुमचा शेवटचा स्पष्ट बदल आठवा, चढाचा असो की उताराचा. तो मोठा व्हायच्या आधी कसा सुरू झाला, याबद्दल एक ओळ लिहा. या मार्गदर्शकातली तीच ओळ सगळ्यात उपयोगाची आहे.
स्थिर राहणं हेच खरं काम
स्थिर राहणं ही तुम्ही करायची गोष्ट आहे, वाट बघत बसायची नाही. झोप, दिनचर्या, आधार, आणि सुरुवातीच्या खुणा वेळेत ओळखणं, या सगळ्यानं कठीण टप्पा येण्याची शक्यता कमी होते.
सगळ्यात मोठा बदल हा आहे: बायपोलरसोबतचं बहुतेक काम तुम्ही बरे असता तेव्हा होतं, बरे नसता तेव्हा नाही. ठरवून स्वतःची काळजी घेणं, म्हणजे तुमचा हा आजार कसा चालतो आणि तो कसा सांभाळायचा हे शिकणं, यानं तो पुन्हा उद्भवण्याची शक्यता मोजता येईल इतकी कमी होते.
तीन गोष्टी या कामाचा बराचसा भार उचलतात. इथे स्थिर झोप ही चैन नाही. तो उपचार आहे. झोप बिघडणं आणि शरीराचं घड्याळ विस्कटणं, या दोन्ही गोष्टी एखादा टप्पा सुरू करू शकतात आणि तो सुरू असताना आणखी बिघडतातही. म्हणून तुमची झोप आणि रोजचा एक ठराविक ताल जपणं, यानं तुमचंच रक्षण होतं. औषध ही दुसरी गोष्ट. अनेकांसाठी हेच चढउतार लहान ठेवतं, आणि उपचार बरेचदा सगळ्यात चांगले चालतात ते औषध आणि रोजचा आधार एकत्र असताना, फक्त एकटं कुठलं तरी एक नाही. औषध घ्यायचं की नाही हे तोलून बघणं, हा तुमचा आणि डॉक्टरांचा संवाद आहे, आणि तो कसा करायचा ते एका वेगळ्या Weave मार्गदर्शकात सांगितलं आहे. तिसरी गोष्ट म्हणजे त्रास वेळेत ओळखणं.
- हिरवा म्हणजे स्वतःसारखं वाटणं, झोप आणि दिनचर्या टिकून असणं.
- पिवळा सुरुवातीचा आणि अगदी तुमचा-तुमचा असतो: झोप कमी होणं, विचार भरभर किंवा संथ होणं, माणसांपासून दूर जाणं.
- लाल म्हणजे स्पष्ट टप्पा, जो तुम्हाला किंवा तुमच्या जवळच्या माणसांना नीट दिसतो.
तुमच्या सुरुवातीच्या खुणा ओळखणं आणि त्यावर लगेच काही करणं, ही तुम्ही करू शकणाऱ्या सगळ्यात ताकदीच्या गोष्टींपैकी एक आहे. एका अभ्यासात, ज्यांना चढाच्या पहिल्या खुणा वेळेत ओळखायला शिकवलं होतं, त्यांना पुढचा टप्पा यायला खूप जास्त वेळ लागला.
लक्षात ठेवा
स्थिर राहण्याची योजना म्हणजे तुम्हाला अपयश येणार आहे असं नाही. बरे असतानाच स्थिर माणसं हे बांधून ठेवतात, जेणेकरून पुढचा हादरा लहान असेल.
तुमच्या स्वतःच्या दोन पिवळ्या खुणा लिहा, फक्त तुम्हालाच जाणवतील अशा त्या लहान, सुरुवातीच्या खुणा. तुमचा पिवळा ओळखणं, हाच तुमचा लाल टाळण्याचा मार्ग आहे.
नाती, काम, आणि पैसा
बायपोलर तुमच्या आजूबाजूच्या माणसांना, तुमच्या कामाला, आणि तुमच्या खर्चाला स्पर्श करतो. काही मोजक्या विश्वासातल्या माणसांशी प्रामाणिक राहणं, या तिन्हींचं रक्षण करतं.
कबीर अठ्ठावीस वर्षांचा आहे आणि पुण्यात सेल्समध्ये काम करतो. त्याच्या पहिल्या मोठ्या चढानंतर, त्यानं अशी बचत खर्च करून टाकली होती जिचा हिशेब त्यालाच लागत नव्हता, आणि सगळ्यात जवळच्या माणसांना घाबरवून टाकलं होतं. कुणालाही सांगितलं तर आपण कमजोर किंवा बेभरवशाचे वाटू, याची त्याला खात्री होती. कित्येक महिने तो काहीच बोलला नाही, आणि एकट्यानंच हे ओझं वाहत राहिला.
शेवटी मदत झाली ती सगळं ठीक असल्याचं नाटक करण्यानं नाही. ती झाली त्यानं विश्वास असलेल्या एका माणसाला, त्याच्या मोठ्या बहिणीला, खरंखरं काय चाललंय ते सांगण्यानं. लाज म्हणते, हे लपवून ठेव. पण हा आजार उजेडात आणला की त्याला बरं वाटतं. तिनं त्याला त्याच्या सुरुवातीच्या खुणा ओळखायला मदत केली, आणि त्याच्या मालकाला, गरजेपुरतंच सांगितल्यावर, त्याची भीती सांगत होती त्यापेक्षा तो माणूस जास्त समजूतदार निघाला.
पैशाला त्याची स्वतःची एक ओळ हवीच, कारण चढाची बाजू असा खर्च आणि असे धोके करायला लावू शकते जे स्थिर असलेले तुम्ही कधीच निवडणार नाही. हा स्वभावातला दोष नाही. हा या साच्याचा एक ओळखीचा भाग आहे, आणि याची आधीच तयारी करता येते: एखाद्या विश्वासातल्या माणसाला आधीच कल्पना देऊन ठेवणं, बरे असतानाच काही साध्या मर्यादा ठरवणं, मोठे निर्णय घेण्याआधी थोडा वेळ थांबायची सवय लावणं.
मला वाटायचं की कुणाला सांगितलं तर माझं सगळं जाईल. खरं तर ते लपवून ठेवणं, यानंच ते जवळजवळ नेलं होतं.
कबीर, 28
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
तुमचा आजार कोणता आहे, हे प्रत्येकाला सांगायचं तुमच्यावर बंधन नाही. कुणाला आणि किती सांगायचं, हे तुम्ही ठरवता. एक उपयोगाचा नियम: जे लोक खरोखर मदत करू शकतात, अशा मोजक्या माणसांना सांगा. त्यांना जे माहीत असायला हवं तेवढंच सांगा, तुमचा पूर्ण वैद्यकीय इतिहास नाही. घरात एक विश्वासातली व्यक्ती आणि, तुम्हाला हवं असेल तर, कामाच्या ठिकाणी एक, इतकं बरेचदा एखादा टप्पा कसा घडतो हे बदलायला पुरेसं असतं.
तुमच्या सुरुवातीच्या खुणा सांगण्याइतका तुमचा विश्वास ज्याच्यावर आहे, अशा एका माणसाचं नाव मनात आणा. आज त्यांच्याशी बोलायलाच हवं असं नाही. फक्त ते कोण असू शकेल, एवढं ठरवा.
लाज, आणि तिच्या आत काय असतं
निदान म्हणजे तुमच्या एका भागाबद्दलची माहिती, तुमच्या संपूर्ण व्यक्तीवरचा निकाल नाही. तुम्ही नेहमी जी होता, तीच पूर्ण व्यक्ती तुम्ही आजही आहात.
अनेकांसाठी सगळ्यात कठीण भाग चढ किंवा उतार नसतोच. तो असतो या शब्दाचा आपल्याबद्दल काय अर्थ निघतो याची भीती: की आपण अस्थिर आहोत, बेभरवशाचे आहोत, किंवा कुठेतरी कमी आहोत. ती भीती समजण्यासारखी आहे, पण ती चुकीची आहे. निदान एक साचा समजावून सांगतं. ते तुमची कौशल्यं, तुमची नाती, तुमचा विनोदीपणा किंवा तुमची किंमत पुसून टाकत नाही.
बायपोलर मनांसोबत बरेचदा खऱ्या ताकदीही येतात: ऊर्जा, सर्जनशीलता, झपाटा, खोल भावना, भरभर विचार करायची आणि मनापासून काळजी घ्यायची हातोटी. तुम्ही म्हणजे सांभाळून घ्यायचा एखादा धोका नाही. तुम्ही म्हणजे एक माणूस, ज्याला एका आजारासोबत प्रेमानं जपायचं आहे, आणि या दोन्ही गोष्टी पूर्णपणे वेगळ्या आहेत.
अनेक भारतीय कुटुंबांत, मानसिक आजाराभोवती अजूनही गप्प राहणं आणि बदनामीची भीती असते, आणि ते मौन सगळ्यात जड पडतं ते हे जगणाऱ्या माणसावरच. ही बदनामीची भीती म्हणजे समाजाची जुनी भीती आहे, तुमच्याबद्दलचं सत्य नाही. हळूहळू, उपचार घेतलेलं आणि आधार मिळालेलं बायपोलर आयुष्य हे काम, प्रेम आणि कुटुंब असलेलं एक भरलेलं आयुष्य असतं, हे जास्त लोकांना समजू लागलं आहे.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
निदानानं जर दुःख आणलं असेल, तर ते दुःख रास्त आहे. राग आला असेल, किंवा हायसं वाटलं असेल, किंवा एकाच वेळी या तिन्ही गोष्टी झाल्या असतील, तर तेही रास्त आहे. हे सगळं समजायच्या आधी आपण जे होतो असं वाटायचं, त्या स्वतःच्या रूपासाठी अनेक माणसं दुःख करतात. पण तेच दुःख आणखी एका मायाळू गोष्टीची सुरुवातही असू शकतं: तुमचं खरंखुरं मन आहे तसं भेटणं, आणि त्याच्याशी भांडत बसण्याऐवजी त्याची काळजी घ्यायला शिकणं.
मूड किंवा निदानाशी काहीही संबंध नसलेली, स्वतःबद्दलची एक आवडणारी गोष्ट लिहा. ती परत वाचा. तीही खरीच आहे, आणि ती सुरुवातीपासूनच खरी होती.
पुन्हा उभं राहणं
अनेकांसाठी हे टप्पे या आजाराच्या वाटचालीचा भाग असतात, अपयशाचा पुरावा नाही. बरं होणं खरं असतं, आणि प्रत्येक वेळी स्वतःला सावरणं अजून सोपं होत जातं.
एखाद्या टप्प्यानंतर, काम हळुवारपणे करायचं असतं: आधी झोप आणि दिनचर्या, मग हळूहळू बाकीचं सगळं. गेलेला वेळ एकदमच भरून काढायला सांगणाऱ्या आतल्या आवाजापासून जपून राहा. ती घाई तुम्हाला सरळ परत मागे ढकलू शकते. भरभर जाण्यापेक्षा स्थिर जाणं चांगलं. सगळ्यात चांगलं जे करतात ते कधीच न हेलकावणारे नसतात. ते असतात जे प्रत्येक वेळी थोडं लवकर आपल्या योजनेकडे परत येतात.
त्रास पुन्हा उद्भवला, तर तो तुमच्यावरचा निकाल नाही. तुला यापेक्षा चांगलं करता आलं असतं, असं भाषण न देता, प्रेमानं परत येणं, हेच पूर्ण कौशल्य आहे.
जे मन इतक्या लांबवर झुलू शकतं, तेच मन काळजी घेतली तर, पुन्हा पुन्हा, स्थिर जमिनीकडे आपली वाट शोधू शकतं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
बायपोलरसोबतची वाटचाल क्वचितच एका सरळ रेषेत असते. काही काळ योजना टिकते, काही काळ ती निसटते. हा एका लांब आजाराचा आकार आहे, तुम्ही काहीतरी चुकीचं करत आहात याची खूण नाही. जे उपयोगाला आलं ते ठेवा, जे टप्पे टिकले नाहीत त्यांना माफ करा, आणि पुन्हा सुरुवात करा. स्थिरपणे पुन्हा सुरुवात करणं म्हणजे शून्यातून सुरू करणं नाही. तेच तर खरं काम आहे.
तुमच्या सोबतीला
कधी एखादा उतार असे विचार आणू लागला की आयुष्य जगण्यासारखं नाही, किंवा एखादा चढ हाताबाहेर जातोय असं वाटलं, तर तो हात पुढे करायचा क्षण असतो, एकट्यानं रेटत राहायचा नाही. खाली दिलेल्या आणीबाणी कार्डावर अशी माणसं आहेत जी तुम्ही केव्हाही गाठू शकता, कुठल्याही वेळी, दिवसा किंवा रात्री.
आज रात्री, आज तुम्हाला स्थिर राहायला मदत झालेली एक लहान गोष्ट लिहा. एक आठवडा हे करा. तुमच्याच शब्दांत, तुमची स्वतःची स्थिर राहण्याची योजना इथून सुरू होते.
ही माहिती कुठून आहे
अधिक वाचनासाठी
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.