ऑटिस्टिक प्रौढ म्हणून जगताना

आजूबाजूच्या माणसांच्या तुलनेत आपण कुठंतरी जरासे वेगळ्या तालात आहोत, असं तुम्हाला वर्षानुवर्षं वाटत आलं असेल, आणि याला नाव काय द्यायचं हेही कळत नसेल. ऑटिझम हे त्याचं एक नाव आहे. याचा अर्थ तुमच्यात काही बिघाड आहे असा नाही. याचा अर्थ इतकाच की तुमचा मेंदू एका खास पद्धतीनं घडलेला आहे, अगदी सुरुवातीपासून. ती ठेवण आवाज, उजेड आणि संवाद तुम्हाला कसे अनुभवायला येतात ते बदलते. इतरांना जे न सांगता आपोआप कळतं ते बारीकसारीक न लिहिलेले नियम तुम्ही कसे वाचता, हेही ती बदलते.

हा वाढीतला फरक आहे, बाहेरून लागलेला आजार नाही आणि सोडून देता येईल अशी सवयही नाही. यावर इलाज नाही, कारण इथं दुरुस्त करण्यासारखं बिघडलेलं काहीच नाही. ऑटिस्टिक असणं म्हणजे तुमचा मेंदू ज्या पद्धतीनं काम करतो त्यातला एक फरक, इलाज लागेल असा आजार नाही.

आणि मोठेपणी हे कळणं हे बहुतेकांना वाटतं त्यापेक्षा खूप जास्त सामान्य आहे.

ऑटिस्टिक असण्याची एकच एक पद्धत नाही, पण काही गोष्टी पुन्हापुन्हा समोर येतात. गप्पा मारणं कधीकधी एखाद्या सांकेतिक भाषेसारखं वाटतं, जी इतर सगळ्यांच्या हाती दिली गेली आणि तुमच्या नाही. तुम्ही शब्द जसेच्या तसे घ्याल किंवा एखादा इशारा सुटून जाईल. साधी इकडतिकडची बोलणी तुम्हाला थकवतात, तर आवडता विषय मात्र अगदी सहज ओसंडून वाहतो. तुमची इंद्रियंही जोरात चालू असतील. फडफडणारी ट्यूबलाईट, टोचणारं लेबल, किंवा गर्दीची बस इतरांना सहज जाणवतही नाही, पण तुम्हाला खरोखर त्रासदायक होऊ शकते.

ठरलेली घडी महत्त्वाची असते कारण ती जग अंदाजात आणते, आणि अचानक झालेला बदल अख्खा दिवस उलथापालथ करू शकतो. खोलवरच्या आवडी खऱ्या आनंदाचा आणि एकाग्रतेचा झरा असतात. छोट्या पुन्हापुन्हा होणाऱ्या हालचाली, ज्यांना कधीकधी स्टिमिंग म्हणतात, त्या लाज वाटावी अशी गोष्ट नाही; त्या तुम्हाला स्थिरावायला मदत करतात. आणि अनेक ऑटिस्टिक माणसं मास्किंग शिकतात, म्हणजे इतर सगळ्यांसारखं दिसावं म्हणून आपली नैसर्गिक रीत गुळगुळीत करून टाकणं. यांतलं काहीच दोष नाही; ऑटिस्टिक मन जगाला असंच भेटतं, इतकंच.

रोजच्या आयुष्यातला किती भाग ऑटिस्टिक नसलेला मेंदू गृहीत धरतो याचा विचार करा: भिंतीशिवायची खुली ऑफिसं, गोंगाटाच्या मैफली, समोरच्याच्या डोळ्याला डोळा द्यायलाच हवा हा न बोललेला नियम, आणि बेत ऐनवेळी बदलले तरी तुम्ही सहज जुळवून घ्याल ही अपेक्षा. ऑटिस्टिक माणसाला त्या जगातून वाटचाल करायला सतत अशी जादा मेहनत लागते जी इतरांना कधीच लागत नाही.

मास्किंग त्यावर अजून एक थर चढवतं. दिवसभर, रोजच्या रोज आपल्या खऱ्या प्रतिक्रिया लपवणं हे ज्यानं कधी केलं नाही त्याला समजावणं अवघड अशा पद्धतीनं थकवतं. हळूहळू ते तुम्हाला झिजवतं. आणि तुम्ही ऑटिस्टिक आहात हे कोणी कधी सांगितलंच नसेल, तर जो फरक तुम्हाला जाणवायचा तो आपलाच काही दोष आहे असं वाटून तुम्ही वर्षानुवर्षं काढली असतील. तो थकवा खरं काम होतं, कमजोरी नाही, आणि तो फरक कधीच तुमची चूक नव्हता.

सर्वात उपयोगी बदल साधा आहे. कमी ऑटिस्टिक व्हायचा प्रयत्न सोडून द्या. त्याऐवजी तुम्ही जे ऑटिस्टिक माणूस आहात त्याला साजेसं आयुष्य उभं करा. याची सुरुवात स्वतःला समजून घेण्यानं होते. तुम्हाला काय थकवतं आणि काय पुन्हा भरून काढतं ते लक्षात घ्या. तुमची इंद्रियं काय सहन करू शकतात आणि काय नाही, आणि स्थिर वाटण्यासाठी तुम्हाला काय हवं ते शिका. तिथून पुढं छोट्या सोयी खरा फरक घडवतात: मऊ उजेड, गोंगाटाच्या जागी हेडफोन, ठरलेली घडी, बेत बदलण्याआधी एक सूचना.

सुरक्षित वाटेल तिथं मास्क उतरवणं तुम्ही लपवण्यात घालवलेली ऊर्जा परत मिळवून देतं. इतर ऑटिस्टिक माणसं, किंवा फक्त तुम्ही जसे आहात तसं स्वीकारणारी माणसं शोधणं, तुमच्या नकळत वाहत असलेलं एक ओझं हलकं करू शकतं. आणि कामात किंवा शिक्षणात रास्त सोयी मागायचा तुम्हाला हक्क आहे, कारण जगानं तुमच्यासाठी जरासं वाकणं ही रास्त गोष्ट आहे, खास उपकार नाही. तुम्हाला इलाजाची गरज नाही; तुम्ही ज्या रीतीनं घडला आहात त्याला साजेसं आयुष्य हवं आहे.

जेव्हा गोष्टी तुम्ही देऊ शकता त्यापेक्षा जास्त महाग पडू लागतात, तेव्हा हात पुढं करणं योग्यच ठरतं. ते कदाचित काम, नातेसंबंध, किंवा नुसता दिवस ढकलणंही झिजवू लागतं तेव्हा असेल. आत कुठंतरी काळजी घ्यायला हवी असं तुम्हाला जाणवतं तेव्हा असेल. मदतीला पात्र होण्यासाठी तुम्ही अगदी मोडून पडेपर्यंत थांबायची गरज नाही.

हे महत्त्वाचं आहे कारण ऑटिस्टिक प्रौढ बहुतेक वेळा नुसतं ऑटिझमपेक्षा जास्त वाहतात. काळजी आणि मन उदास राहणं नेहमी दिसतं. खूप काळ मास्क करून आणि रेटून पुढं जाऊन एक जड, सपाट करून टाकणारा थकवाही साचू शकतो, ज्याला काही जण ऑटिस्टिक बर्नआउट म्हणतात. डॉक्टर अख्खं चित्र पाहू शकतात, तुम्हाला स्वतःला समजून घ्यायला मदत करू शकतात, आणि आधार उभा करू शकतात. जिथं उपयोगी होईल तिथं काळजी किंवा मनातली उदासी कमी करणाऱ्या गोळ्याही डॉक्टर देऊ शकतात. त्या बाकीच्या आधाराच्या जोडीनं येतात, त्याऐवजी नाही. तुम्ही मोडून पडण्याआधी, लवकर हात पुढं केला, तर सर्वात चांगली संधी मिळते.

शेवटी हे काम स्वतःला बदलण्यापेक्षा स्वतःचा स्वीकार करणं, आणि जिथं भाषांतर करावं लागत नाही ती माणसं व जागा शोधणं याबद्दल जास्त आहे. भारतात प्रौढांमधल्या ऑटिझमबद्दलची जाणीव अजून वाढतच आहे, आणि चांगला आधार शोधायला खरी मेहनत लागू शकते, पण तो आहे, आणि तो शोधण्यासारखाच आहे. ऑटिझमभोवतीची शांतता आणि गैरसमज ही तुमच्याबद्दलची खरी गोष्ट नाही. तुम्ही कधीच बिघडलेले नव्हता; तुम्ही फक्त साजेसं जग, आणि साजेशी काही माणसं यांची वाट पाहत होता.