Stigma and Society
How we see mental illnessजागा करून देणारा शेजार
A warm, plain guide for neighbours and community or faith leaders: why meeting a real person melts fear faster than any lecture, and the small acts of welcome that make room.
दवाखान्याबाहेर होणारी जखम
शेजारच्या कुणाला मानसिक आजार असेल, तेव्हा आपण त्याच्याशी कसे वागतो, हेच कधीकधी आजाराइतकंच खोल दुखवतं. डॉक्टर काय करतात एवढंच नाही, तर आजूबाजूचे लोक कसे वागतात, यावरच त्या माणसाला आपल्यात सामान्य आयुष्य जगायला मिळेल की नाही, हे ठरतं.
मानसिक आजार म्हणजे दवाखाने आणि डॉक्टरांचा विषय, बंद दाराआड घडणारी गोष्ट, असं आपल्याला बरेचदा वाटतं. पण त्यातलं जगायला अवघड करणारं बरंचसं इथेच घडतं, आपल्याच गल्लीत. एखादं नाव निघालं की खाली येणारा आवाज. एक अख्खं कुटुंब वगळून टाकणारं फंक्शन. त्या घरात मुलगा द्यायचा नाही, हा गुपचूप घेतलेला निर्णय. यातलं काहीच औषध नाही. हे सगळं आपणच.
या गोष्टीकडे बारकाईने पाहणाऱ्या संशोधनात आढळलं आहे, की शेजारी, मित्र आणि आजूबाजूचे लोक रोजच्या रोज करत असलेली टीका त्या माणसाला त्याच्या आजाराइतकीच, कधीकधी त्याहूनही जास्त दुखवते. गल्लीतला कलंक एखाद्याचं आयुष्य दवाखान्यातल्या कुठल्याही गोष्टीइतक्याच पक्केपणाने घडवतो.
ही छोटीशी पुस्तिका त्या सामान्य शेजाऱ्यासाठी आहे, आणि मदत करायची इच्छा असून कशी करावी हे न कळणाऱ्या समाज किंवा धर्मगुरूंसाठी. तुम्ही तज्ज्ञ असायची गरज नाही. फक्त थोडी जागा करून द्यायची तयारी हवी.
तुमच्या गल्लीतल्या ज्या कुटुंबाबद्दल लोक कुजबुजायला लागले आहेत, त्यांचा विचार करा. तिथल्या कुणाची तब्येत बरी नाही. येणं-जाणं कमी झालंय. आमंत्रणं बंद झाली आहेत. ते समोरून गेले की नजरा खाली जातात, आवाज हळू होतो. कुणी अगदी कठोरपणे वागलंय असं नाही, तरी एक भिंत उभी राहिली आहे, वीट वीट, फक्त टाळाटाळीने बांधलेली.
तीच भिंत म्हणजे कलंक, आणि ती खरोखर नुकसान करते. पण तीच भिंत आपल्यापैकी कुणीही पाडायला सुरुवात करू शकतो, कुठल्या मोठ्या पराक्रमाने नाही, तर अगदी साध्या गोष्टीने: क्षणभर जास्त थांबून केलेला नमस्कार, दिलेला एक चहाचा कप, बाकी सगळे गप्प असताना प्रेमाने घेतलेलं एक नाव.
तुमच्या भागातलं एखादं माणूस किंवा कुटुंब आठवा, ज्यांना लोक आता लांब ठेवायला लागले आहेत. या आठवड्यात त्यांना एक छोटीशी, साधी माया द्या, एक "नमस्कार", एक चहाचा कप, थोडं नेहमीसारखं बोलणं. काही ठीक करायला नाही. फक्त त्यांना गल्लीचा भाग ठेवायला.
मानसिक आजार म्हणजे काय, आणि काय नाही
मानसिक आजार ही एक आरोग्याची अडचण आहे, कमजोरी नाही, शाप नाही, शिक्षा नाही. तो वाईट स्वभावामुळे होत नाही, आणि त्या माणसाला धोकादायक किंवा हाताबाहेर बनवत नाही. त्याबद्दल आपल्याला वाटणाऱ्या बहुतेक भीत्या खऱ्याच नाहीत.
आपली बरीचशी भीती अशा जुन्या कल्पनांमधून येते, ज्या कधीच बरोबर नव्हत्या. की मानसिक आजार म्हणजे मनाची कमजोरी. की तो कुठल्यातरी पापामुळे किंवा घराण्याच्या चुकीमुळे होतो. की असा माणूस कधीच काम करू शकणार नाही, लग्न करू शकणार नाही, त्याच्यावर विश्वास ठेवता येणार नाही, आणि त्याला लांब ठेवणंच बरं. या समजुती सर्रास आहेत, आणि त्या चुकीच्या आहेत.
मानसिक आजार ही इतर अनेक आजारांसारखीच एक आरोग्याची अडचण आहे, जी माणूस काही काळ कसा विचार करतो, कसं वाटून घेतो किंवा कसं निभावतो, यावर परिणाम करते. त्याला खरी कारणं आहेत आणि खरी मदतही आहे. असं जगणारा माणूस अजूनही पूर्ण माणूसच असतो: कुणाची मुलगी, सहकारी, मैत्रीण, तीच बस पकडणारा आणि त्याच बिलांची काळजी करणारा शेजारी. आजार हा आयुष्याचा एक भाग असतो, कधीच पूर्ण आयुष्य नाही.
ती कमजोरी नाही.
मानसिक आजार ही आरोग्याची अडचण आहे, स्वभावाची किंवा मनाची हार नाही. जसं मधुमेह कुणी निवडून घेत नाही, तसाच हा आजारही कुणी निवडत नाही.
तो शाप नाही.
ही पापाची शिक्षा नाही, किंवा घराण्याने ओढवून घेतलेली गोष्ट नाही. त्याला खरी कारणं आहेत आणि खरा उपचार आहे.
तो धोका नाही.
मानसिक आजार असलेल्या बहुतेक माणसांना कुणाला दुखवण्यापेक्षा स्वतः दुखावलं जाण्याची शक्यता कितीतरी जास्त असते. इथे भीती वाटणं चुकीचं आहे.
तो शेवट नाही.
माणसं बरी होतात. आधार मिळाला तर ती काम करतात, शिकतात, लग्न करतात, संसार करतात. बरं होणं हाच नियम आहे, अपवाद नाही.
आजाराचं नाव सांगणं हे डॉक्टरांचं काम आहे, शेजाऱ्याचं नाही, आणि ही पुस्तिका कुणालाही कधीच शिक्का लावणार नाही. मुद्दा त्याहून साधा आहे. जुन्या भीत्यांच्या जागी आपण साधं खरं ठेवलं, की समोरचं माणूस "टाळायची अडचण" दिसायचं थांबतं आणि "ज्याच्या शेजारी उभं राहता येईल असं कुणीतरी" दिसायला लागतं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
तुम्हाला आजारांची यादी पाठ करायची किंवा अर्धं डॉक्टर बनायची गरज नाही. समाजाला शिकता येणारी सर्वात उपयोगी गोष्ट म्हणजे प्रत्येक आजाराचं नाव नाही, तर मनाची एकच सवय: कुणी अडचणीत असेल, तेव्हा त्यामागे खरं आरोग्याचं कारण आहे आणि खरा माणूस आहे, नैतिक चूक नाही, असं गृहीत धरा. एवढी एक गोष्ट बदलली, की अख्खी गल्ली कशी वागते ते बदलतं.
पुढच्या वेळी कुणी एखाद्याच्या मानसिक आजाराला "कमजोरी", "नाटक" किंवा "शाप" म्हणून सांगत असेल, तेव्हा तुम्हाला भांडायची किंवा भाषण द्यायची गरज नाही. फक्त एक शांत, माणुसकीचं वाक्य बोला: "ऐकलं की त्यांची तब्येत बरी नाहीये. ती आरोग्याची गोष्ट आहे, आणि त्यांना मदत मिळतेय." प्रेमाने बोललात, की तेवढ्याने खोलीतलं वातावरण गुपचूप बदलतं.
खरी माणसं, खरी बरी होणी
मानसिक आजाराकडे बघायची आपली नजर बदलणारी सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे तो अनुभवलेल्या एका खऱ्या माणसाला भेटणं. त्यांना समोरासमोर ओळखणं, हे कुठल्याही भाषणापेक्षा किंवा पत्रकापेक्षा भीती जास्त वितळवतं.
आता सर्वात महत्त्वाचा भाग, आणि तो आशेचा आहे. बरं होणं खरं आहे. वर्षानुवर्षं माणसांचा पाठपुरावा केलेल्या अनेक मोठ्या अभ्यासांत दिसलं, की गंभीर मानसिक आजार असलेल्यांपैकीही बऱ्याच जणांची तब्येत हळूहळू इतकी सुधारली, की ते काम करू शकले, लोकांशी जोडले गेले, आणि पुन्हा सामान्य आयुष्य उभं करू शकले. समाजाकडून योग्य प्रतिसाद म्हणजे कुणाला "संपला" म्हणून सोडून देणं नाही, तर तो परत येईल अशी वाट पाहणं.
आणि एक साधी गोष्ट आहे, जी आपली भीती इतर कशाहूनही लवकर बदलते. मानसिक आजार अनुभवलेल्या एखाद्याला जेव्हा सामान्य माणसं फक्त भेटतात आणि समोरासमोर, "केस" म्हणून नाही तर खरं माणूस म्हणून ओळखतात, तेव्हा त्यांची भीती आणि पूर्वग्रह कमी होतो. हा वैयक्तिक संपर्क कुठल्याही एकट्या भाषणापेक्षा किंवा पत्रकापेक्षा जास्त काम करतो. एका खऱ्या माणसाला ओळखणं, शंभर चांगल्या युक्तिवादांपेक्षा जास्त मनं बदलतं.
मी आधी रस्ता ओलांडून जायचो. मग नळावर आठवड्यामागून आठवडा बोलणं होत गेलं, आणि एक दिवस लक्षात आलं की मी एका मित्राशी बोलतोय, कुठल्या आजाराशी नाही.
एक शेजारी, नंतर
म्हणूनच बरं झालेल्या माणसांच्या गोष्टींना इतकं महत्त्व आहे, आणि म्हणूनच स्वागत ही दया नाही, तर दुरुस्ती आहे. तब्येत बरी नसलेल्या एका माणसाला जेव्हा जेव्हा सामान्य आयुष्यात परत बोलावलं जातं, रोजचा चहा, सगळ्यांचा सण, दुकानावरच्या गप्पा, तेव्हा दोन गोष्टी एकाच वेळी भरून येतात: त्यांची "आपलं कुणीतरी आहे" ही भावना, आणि गल्लीची त्यांच्याबद्दलची भीती.
लक्षात ठेवा
समाजाला घाबरू नका असं सर्वात चांगलं शिकवणारी माणसं म्हणजे स्वतः मानसिक आजार अनुभवलेली माणसं. बरं होणं सर्रास घडतं, आणि त्यातून बाहेर आलेला माणूस म्हणजे इतरांसाठी इशारा नाही. तो तर गोष्टी सुधारतात याचा पुरावा आहे.
मानसिक आजार अनुभवून त्यातून बाहेर आलेलं कुणी तुम्हाला माहीत असेल, आणि त्यांची तयारी असेल, तर त्यांच्या सामान्य वावराला थोडी जागा करून द्या, चहाच्या टपरीवर, बैठकीत, समारंभात. तुम्ही त्यांना त्यांची गोष्ट सांगायला सांगत नाही आहात. फक्त गल्लीला एक खरं माणूस खरं आयुष्य जगताना दिसू द्या.
एक शेजारी काय करू शकतो
तुम्हाला प्रशिक्षण किंवा नेमके शब्द लागत नाहीत. छोट्या, नियमित, साध्या गोष्टी, एक नमस्कार, न वगळता दिलेलं आमंत्रण, न पसरवलेली कुजबुज, कुठल्याही एका मोठ्या पराक्रमापेक्षा जास्त चांगलं करतात. स्वीकार अशा छोट्या छोट्या गोष्टींतून उभा राहतो.
चांगली बातमी अशी, की मदत करायला तज्ज्ञपणा लागत नाही. लागते ती नियमितपणे दिलेली साधी माणुसकी. गल्लीला बरं करणारं बरंचसं छोटंच असतं: एखाद्याला आमंत्रणाच्या यादीत ठेवणं, नेहमीसारखा "नमस्कार" म्हणणं, आपल्या हातातच एखादी कुजबुज पुढे न देता संपू देणं.
हे मायेपलीकडे महत्त्वाचं का, याचं एक खरं कारण आहे. लोक "जज" करतील ही भीती हेच माणसांना आधी मदत घेण्यापासून रोखणाऱ्या मुख्य गोष्टींपैकी एक आहे. जी गल्ली लोकांबद्दल बोलण्याऐवजी त्यांना गुपचूप स्वीकारते, ती एखाद्याला लवकर डॉक्टरांपर्यंत पोहोचणं खरंच सोपं करते. तुमचा साधा स्वीकारच एखाद्याला वेळेत उपचारापर्यंत नेणारी गोष्ट ठरू शकतो.
- नेहमीसारखा नमस्कार करा. आजाराने तुमचा "नमस्कार" बदलू देऊ नका.
- त्यांना यादीत ठेवा. लग्न, सण, छोट्या बैठका, तरीही बोलवा.
- कुजबुज तुमच्यापाशीच थांबवा. ती अफवा पुढे नेऊ नका.
- देऊ करा, खोदून विचारू नका. एक चहाचा कप आणि नेहमीचं बोलणं शंभर प्रश्नांहून बरं.
यातलं कशातही तुम्हाला समुपदेशक बनायला सांगितलेलं नाही. कुणी तुम्हाला सांगितलं की ते अडचणीत आहेत, तर तुम्हाला हुशार सल्ला द्यायची गरज नाही. तुम्ही ऐकता, प्रेमाने राहता, आणि गोष्ट गंभीर वाटली तर हळुवारपणे मदतीकडे बोट दाखवता: डॉक्टर, विश्वासाचा दवाखाना, किंवा हेल्पलाइन. एक ठाम आधार असणं पुरेसं आहे. बाकीचं तज्ज्ञांचं काम.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
काय करायचं तेवढंच नाही, तर काय करायचं नाही हे कळणंही उपयोगी. आजाराचं नाव सांगू नका किंवा त्यांना "तुम्हाला अमुक झालंय" असं सांगू नका, ते डॉक्टरांचं काम. त्यांना "झटकून टाक" किंवा "जे आहे त्याबद्दल आभार मान" असं ढकलू नका. त्यांना नाजूक वस्तूसारखं किंवा "प्रोजेक्ट"सारखं वागवू नका. फक्त त्यांना नेहमीसारखं ठेवा: तोच नमस्कार, बैठकीतली तीच जागा, गल्लीतलं तेच स्थान. नेहमीपणा हीच खरी भेट.
वरच्या चार कृतींपैकी एक निवडा आणि या आठवड्यात करा. एका माणसाला आमंत्रणाच्या यादीत ठेवा. एक कुजबुज तुमच्यापाशी थांबवा. वगळता आला असता असा एक प्रेमाचा "नमस्कार" म्हणा. खरोखर केलेली एक छोटी कृती शंभर चांगल्या इच्छांहून जास्त मोलाची.
धर्मगुरू किंवा समाजनेता काय करू शकतो
लोक आपल्या धर्मगुरूंवर आणि समाजनेत्यांवर खूप विश्वास ठेवतात. जो नेता अडचणीतल्या कुटुंबाच्या पाठीशी उभं राहायचं ठरवतो, आणि दोष देण्याऐवजी त्यांना मदतीकडे नेतो, तो त्या माणसाच्या बरं होण्याचा सर्वात मोठा साथीदार बनतो.
आपल्या बऱ्याच समाजांत पुजारी, इमाम, फादर, वडीलधारी माणूस, संघटनेचा प्रमुख, यांच्यावर असा विश्वास असतो, जो कुठल्या डॉक्टरला किंवा पत्रकाला मिळत नाही. असा नेता मानसिक आजाराबद्दल जे बोलतो ते दूरवर पोहोचतं आणि खोलवर रुजतं. ती मोठी जबाबदारी आहे, आणि मदत करायची मोठी संधीसुद्धा.
जेव्हा धर्मगुरू आणि समाजनेते मानसिक आरोग्य कर्मचाऱ्यांसोबत हातमिळवणी करतात, दोष देण्याऐवजी आधार, प्रोत्साहन आणि उपचाराकडे हळुवार ढकल देतात, तेव्हा कलंक कमी होतो, समज पसरते, आणि माणसं त्यांना लागणाऱ्या मदतीशी जोडली जातात. अडचणीतल्या कुटुंबाला नेता देऊ शकणारी सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे "हे का घडलं" याचं स्पष्टीकरण नाही, तर "तुम्ही अजूनही आमचेच, अजूनही मोलाचे, आणि एकटे नाही" हा ठाम संदेश.
साथीदार, इलाज नाही
कठीण काळात श्रद्धा हा खोल दिलासा आणि आपलेपणाचा झरा असू शकतो, आणि तो दिलासा खरा आहे, त्याचा मान राखायला हवा. त्याच्या जोडीने, डॉक्टरांकडे हळुवारपणे नेणं म्हणजे श्रद्धेची कमतरता नाही. ती श्रद्धेच्या हातात हात घालून चालणारी काळजी आहे. विश्वासाचा नेता देऊ शकणारा सर्वात दयाळू संदेश असा: प्रार्थनेने बरं वाटत असेल तर प्रार्थना करत राहा, आणि सोबतच याच्यावर उपचार करू शकेल अशा कुणाकडे आपण तुम्हाला नेऊ या.
मोठा साथीदार बनायला नेत्याला वैद्यकीय ज्ञान लागत नाही. फक्त अख्ख्या समाजाकडून हवं असलेलं स्वागत त्याने सगळ्यांसमोर स्वतः करून दाखवायचं: त्या कुटुंबाला प्रेमाने नमस्कार करायचा, मानसिक आजाराला शाप न म्हणता स्पष्टपणे आरोग्याची गोष्ट म्हणायचं, आणि डॉक्टरांची मदत घेणं सामान्य आहे असं करून टाकायचं.
अजून जाणून घ्यायचे असेल तर
विश्वासाच्या नेत्याच्या छोट्या कृतीही खूप वजन बाळगतात. इतरांनी टाळलेल्या कुटुंबाला दिलेला एक स्वागताचा शब्द. अडचणीतल्या माणसाला "जज" करणं हे आपल्या श्रद्धेला अपेक्षित नाही, ही एक शांत आठवण. तब्येत बरी नसलेल्या कुणासोबत उघड दिसणारी मैत्री. कुटुंब गोंधळलेलं असताना दवाखान्याकडे किंवा हेल्पलाइनकडे दिलेला एक हळुवार सल्ला. यातलं काहीच तज्ज्ञपणा मागत नाही, आणि हे सगळं अख्ख्या समाजाला जास्त प्रेमळ व्हायची परवानगी देतं.
लोक तुमच्याकडे बघत असतील, तर या आठवड्यात एक संदेश उघडपणे आणि स्पष्ट बोलायचा निवडा: की मानसिक आजार ही आरोग्याची गोष्ट आहे, की डॉक्टरांकडे जाणं शहाणपणाचं आणि स्वागतार्ह आहे, आणि की अडचणीतलं कुटुंब अजूनही आपलंच आहे. तो एकदा, प्रेमाने, इतरांना ऐकू येईल असं बोला. मग तुम्ही ते जगताना त्यांना बघू द्या.
जागा करून देणारा समाज उभा करणं
जागा करून देणं ही एका दिवसाची गोष्ट नाही. माणसांना भेटून आणि सामावून घेतल्याने आलेली ऊब पुन्हा पुन्हा जागवली नाही तर विरून जाते, म्हणून समाज आपलं प्रेम जिवंत ठेवतो ते संपर्कात राहून, पुन्हा पुन्हा, कुठल्या एका सणाने किंवा भाषणाने नाही.
जर एकच गोष्ट लक्षात ठेवायची असेल, तर ती ही: स्वागत ही सवय व्हायला हवी, एक क्षण नाही. संशोधन याबद्दल प्रामाणिक आहे. माणसांना भेटून आणि सामावून घेतल्याने होणारं भलं थोड्या काळापुरतं सर्वात स्पष्ट दिसतं, आणि ते टिकवलं नाही तर विरून जातं. समाज ऊब टिकवतो तो एका मोठ्या सणाने किंवा एका हृदयस्पर्शी भाषणाने नाही, तर रोजच्या साध्या संपर्कात राहून, पुन्हा पुन्हा. स्वीकार हा साजरा करायचा दिवस नाही. ती जपायची सवय आहे.
म्हणून जागा करून देण्याचं काम शांत आणि सतत चालणारं असतं. पुढच्या महिन्यात आणि त्याच्या पुढच्या महिन्यातही केलेला तोच नमस्कार. पुढच्या वर्षीही आमंत्रणाच्या यादीत ठेवलेलं तेच कुटुंब. डोकं वर काढेल तेव्हा प्रत्येक वेळी संपू दिलेली कुजबुज. पहिल्या उत्साहाची लाट ओसरल्यानंतर बराच काळ, माणसाला माणूस म्हणूनच वागवत राहायचा तो ठाम, साधा निर्णय.
आपल्यापैकी कुणीही अख्खा समाज नव्याने घडवू शकत नाही. पण आपल्यापैकी प्रत्येक जण एक गल्ली, एक बैठक, एक गुरुद्वारा किंवा चर्च किंवा मशीद किंवा मंदिराचा सभागृह घडवतो. आणि जागा करून देणारा समाज नेमका तिथेच उभा राहतो, त्या सामान्य माणसांच्या छोट्या आणि पुन्हा पुन्हा घेतलेल्या निर्णयांतून, ज्यांनी ठरवलं की आपल्यातलं अडचणीतलं माणूस अजूनही आपलंच आहे.
जी गल्ली आपलं दार महिन्यामागून महिना उघडं ठेवते, ती हळूच अडचणीतल्या माणसासाठी सर्वात सुरक्षित जागा बनते.
एकदा करून सोडून द्यायची नाही, तर टिकवता येईल अशी एक स्वागताची कृती निवडा. दर महिन्याला एक चहाचा कप. कायमचं एक आमंत्रण. कुजबुज माझ्यापाशीच थांबेल, असं स्वतःला दिलेलं एक वचन. ती अशा ठिकाणी ठेवा जिथे तुम्हाला आठवेल. जागा करून देणारा समाज म्हणजे फक्त अशी छोटी छोटी वचनं पुन्हा पुन्हा पाळणारी खूप माणसं.
ही माहिती कुठून आहे
अधिक वाचनासाठी
हे मार्गदर्शक समजून घेण्यास मदत करते. हे निदान नाही. त्यासाठी डॉक्टरांना भेटा.